मोत्यांची यशस्वी शेती करणारी हिरकणी

दीड एक वर्षापूर्वी मयुरी खैरे ही तरूणी भेटली. गंभीर आजाराला तोंड देत असतानाही सकारात्मक दृष्टीनं आनंदी आयुष्य जगणारी आणि मध्य प्रदेशात शिंपल्याची यशस्वी शेती करणाऱ्या मयुरीची कहाणी संघर्षमय आहे. आज तिचा वाढदिवस. तिच्याविषयी हा शब्दप्रपंच.

मयुरी खैरे

बुलढाणा जिल्ह्यात एका सर्वसामान्य कुटुंबात मयुरीचा जन्म झाला. अकरावीत असताना तिला किडनीच्या आजारांनी ग्रासले.ऐन उमेदीची चार पाच वर्षे आजारपणात निघून गेली. आजारपणात तिनं काँलेलजा न जाता पदवीचं शिक्षण पूर्ण केलं. याकाळात मयुरीनं अनेक महनीय व्यक्तीचे चरित्रे वाचून काढली. समाजसेवक प्रकाश बाबा आमटे यांच्या 'प्रकाशवाटा' पुस्तकानं तिच्यातली ऊर्जा बाहेर पडली,आणि दिशाच बदलली. पदवीनंतर ती आजारपणाला विसरून गेली. पुण्यात स्पर्धा परीक्षा अभ्यास वर्गाला जाऊ लागली. इथेच तिला समविचारी मित्रांची ओळख झाली. या तरुणांनी ऊर्मी नावाची सामाजिक संस्था स्थापन केली. ही संस्था समाजाच्या हितासाठी काम करु लागली. एकदिवशी तिच्या वाचनात 'मोत्याची शेती' हा लेख आला. या लेखाने ती झपाटून गेली. तिच्या घरी शेती नव्हती,शेतीबद्दल तिला फारसे काही माहिती ही नव्हते. तरीही तिने ही नवी वाट धरली.

मयूरी  सांगत होती- तेव्हा एक चित्रपट उभा राहिला. "सर्वसामान्य कुटुंबात माझा जन्म झाला. माझ बालपण ही सर्वसमान्यचं होत. हसण्या-बागडण्यात कशी १५-१६ वर्ष निघून गेली कळलच नाही. वयाच्या १७व्या वर्षी आयुष्यानी खूप मोठी कलाटनी घेतली.  मी ११वीत असताना मला किडनीच्या आजारानी ग्रासलं आणि नंतर दिवसागणिक माझं आजरपण वाढतच गेलं. सगळे उपचार करुन झाले. अगदी दिल्लीच्या मोठ-मोठया हॉस्पिटलच्या ही पायऱ्या झिझवूण झाल्या होत्या. माझ्या उपचारासाठी माझ्या मम्मी-पप्पानी पाण्यासारखा पैसा खर्च केला. पण त्याचा काहीच उपयोग झाला नाही."

आयुष्याचा तो टप्पा ज्यावेळी आपण सगळं डोळ्यात अनेक स्वप्न घेऊन जिद्दीनं ,मेहनंतीनं आयुष्याला आकार देण्यासाठी धडपडत असतो. तेच उम्मीदीचं ४-५ वर्ष माझ्या आजारपनात निघून गेले. मला प्रचंड त्रास व्हायचा जो सहन न होण्या पलीकडचा होता. त्यामुळं मला आयुष्य नकोस झाल होतं. आपण आपलं आयुष्य संपवावं असंही विचार त्यावेळी माझ्या डोक्यात यायचा. याकाळात मला माझ्या फॅमिलीने खूप आधार दिला. माझ्या जगण्याची संपत चाललेली इच्छा त्यांनी परत जगवली आणि मला दुसरा जन्म दिला."

पुढची कहाणी तर आशादायी तर आहेच शिवाय इच्छाशक्ती आणि जिद्दीच्या जोरावर माणूस काय बदल घडवू शकतो याचे उत्तम उदाहरण मयुरी खैरे आहे.

आजारपणातल्या दिवस कसे गेले याबाबत मयूरीने कथन केले. "काहीतरी विरंगुळा म्हणून मी त्या ४-५ वर्षाच्या आजरपणाच्या काळात प्रचंड वाचन केले. ते. वाचनामुळं मला सिंधुताई सपकाळ, डॉ.प्रकाश बाबा आमटे आणि अजून अशा बऱ्याच लोकांच्या कार्याची माहिती मिळाली. त्याचवेळी आपण ही असचं काहीतरी कराव हा ध्यास मनानं घेतला. त्यानंतर माई आणि प्रकाशबाबांना भेटण्याचं भाग्य मला लाभले आणि माझा तो ध्यास पक्का झाला.

४-५वर्ष आजारपणात गेल्या नंतर मी बरी झाले. आजरपणातच मी माझी डिग्री पूर्ण केली. कॉलेजला  न जाताच फक्त पेपर देऊन मला ही डिग्री मिळाली होती. त्यामुळं त्या क्षेत्रात आपण काहीतरी करावं, असं फारस वाटत नव्हतं. मागच्या ४-५ वर्षात माझ्या आजारपणामुळं मम्मी-पप्पाना ही खूप त्रास झाला होता. मला होणारा त्रास पाहुण त्यांना ही प्रचंड वेदना होत होत्या. याची जाणीव मला होती. त्यामुळं मला आता असन काहीतरी करायचा होत ज्या मुळे माझ्या मम्मी-पप्पा ना माझ्यावर गर्व वाटावा, माझ्या नावानं त्यांना ओळखलं जाव अस मला कही तरी करायच होत.

आज सारखच त्याही वेळी सिविल सर्विसेजच फार वेड होत. त्या वेडा पासून मला ही दूर राहता आल नाही. पोस्ट मिळवून आपल्याला समाजासाठी  काहीतरी करता येईल, त्याचबरोबर आपल्या घरच्याना ही खूप आंनद होईल अस मला वाटत होत. त्यामुळं  मी MPSC करण्याचा निर्णय घेतला आणि पुणे गाठल.एका नामवंत क्लासेसमध्ये एडमिशन घेतले. त्यानंतर वर्षभर फक्त क्लास आणि अभ्यास हेच आयुष्य बनून गेलं होत. अभ्यासात सातत्य असल्यामुळं १-२ परीक्षाची पहिली पायरी ही मी क्लियर करू शकले होते. पण तरी सुध्दा त्यात मन कही लागत नव्हतं. आतला आवाज वेगळचं काहीतरी सांगत होता. त्याच वेळी आम्ही काही फ़्रेंड्सनी मिळून पुण्यात एक NGO सुरु केला. 'उर्मी' त्याच नाव.उर्मीच्या अंतर्गत आम्ही 'digital literacy'वरती काम करायला सुरुवात केली. अल्पावधितच आमच्या कामला खूप चांगला प्रतिसाद मिळाला. काम वाढत गेलं. तस तस अनेक चांगल्या लोकांच्या ओळखी होत गेल्या, समाजाच्या हितासाठी काम करणाऱ्या इतर मंडळीशी आपसूकच भावबंध जुळत गेले.

उर्मीच काम करताना एक नवीनच उर्मी तना-मनात दाटून आली होती. काम करताना आंनद तर मिळत होताच पण त्याही पेक्षा समाधान मिळत होत, जे कुठल्याही गोष्टीत मोजता येण्यासारख नव्हतं. ए्कीकडं MPSCचा अभ्यास आणि दुसरीकडं उर्मीच काम हे सगळ सुरु असतानाच. एक दिवस पेपरमध्ये मी 'मोत्यांची शेती' या विषयावर लेख वाचला, मोती समुद्रात असलेल्या शिंपल्यानमध्ये तयार होतात. इतकेच काय ते मला माहित होते. पण तो लेख वाचून कळालं की आपण मोत्यांची शेती करू शकतो. तो लेख वाचला आणि मी भारावून गेले, आपण हेच काम करायचं असं मला सारख वाटायला लागल होत. काय करायच,कसं करायच काहीच माहित नव्हतं. आपल्याला हेच काम करायच हे मात्र मनात  पक्क झालं होत.

मोत्यांची शेती सत्यात कशी आणले याविषयी सांगताना मयुरी म्हणाली, घरी शेती नव्हती, मला शेती बद्दल फारसं काही माहिती ही नव्हतं. पण तरी फक्त तो एक लेख वाचून माझा मोत्याच्या जगातला प्रवास सुरु झाला. घरी सगळ्यांना समजून सागंण थोड़ अवघड होत पण तेही मी केल. मग काय पुण्याला राम-राम ठोकून ,मी रानावनाची वाट चालू लागले. सुरुवातीला काय कराव ,कसं कराव काहिच माहिती नव्हतं. पण हळूहळू माहिती मिळत गेली. CIFA (Central institute of fresh water Aquaculture) ची माहिती मिळाली. मग मी भूवनेश्वर गाठलं.पण तिथं जाऊन ही काही कारणामुळं मला मोत्यांच्या शेतीच प्रशिक्षण घेता आल नाही.

 शेती प्रयोग

पण तिथं CIFA च्या campas मध्ये एक व्यक्ती भेटले, ज्यानी 'pearl farming'.(मोत्यांच्या शेती)वर बराच रिसर्च केला होता आणि ते स्वतः मोत्यांची शेती करत होते. त्यांनी मला प्रत्यक्ष त्यांच्या 'pearl fram' मध्ये नेऊन त्यांचा 'pearl farm' दाखवला आणि त्याबद्दल सगळी माहिती दिली. "तू हे काम नक्की करू शकतेस हा विश्वास त्यांनी मला दिला."

 त्या दिवसापासून आजपर्यंत मार्गदर्शक म्हणून क़ायम ते माझ्या सोबत आहेत. आता मला मार्गदर्शन करणारी अनुभवी व्यक्ती माझ्याकडं होती. मी ही माझ्याकडून होईल तेव्हा ही माहिती जमवली होती. त्यामुळं मोत्यांची शेती करायची कशी? हा प्रश्न तर सुटला होता. पण आपण मोत्यांची शेती करायची कुठे? हा प्रश्न मात्र अजूनही ही अनुत्तरित होता. माझ्या गावाकडं बऱ्याच ठिकाणी जागा शोधून झाली, पण मला हवी तशी जागा काही मिळाली नाही. त्यातच एक दिवस इंदौरला राहत असलेल्या माझ्या एका फ्रेंडचा फोन आला. असंच थोडसं इकडचं तिकडचं बोलून झाल्यानंतर मी त्याला मोत्यांच्या शेतीबद्दल सांगितल. त्याला ही मोत्यांच्या शेतीची कल्पना खूप आवडली आणि क्षणाचाही विलंब न करता ,तो म्हणाला तू  मध्य-प्रदेश में.यहा अपने खेत मे ये मोती की खेती करेगे, मग काय दुसऱ्याच दिवशी मी इंदौर गाठल, शुभमच्या फँमिलीला ही मोत्यांच्या शेतीची कल्पना आवडली. 'बच्चों आपको जो करना है वो करो अपने खेत मे ! असं म्हणून शुभमच्या फॅमिलीनी आम्हाला प्रोत्साहान दिलं आणि माझा मोत्यांच्या शेतीचा प्रोजेक्ट मध्यप्रदेश मध्ये सुरु झाला. पेपर मध्ये आलेला लेख वाचून सुरु झालेला माझा हा प्रवास मला मध्य प्रदेश मध्ये घेऊन आला. माझ्या वेडाने राज्याच्या सीमा तर ओलाडल्याच त्याचबरोबर भाषेच्या ही सीमा ओलाडल्या. शुभमची फॅमिली ही पाटीदार फॅमिली आहे.जे मध्य प्रदेशच्या निमाडी भागात राहत असल्यामुळं सगळंच निमाडी भाषेत बोलायचे. निमाडी सुरुवातीला मला कळत नव्हती आणि त्याना मराठीचा ही गंध नव्हता. त्यामुळं सुरुवातीला शुभम आमच्यात ट्रांसलेटर म्हणून असायचा तो मला निमाडीच भाषांतर हिंदीत करुन सांगायचा. राज्याना सीमा होत्या, भाषेला सीमा होत्या. पण मनाला मात्र कुठलीच सीमा नसते. हे इथे आल्यावर मला उमजलं आणि मी पाटीदार फॅमिलीची सदस्य कधी झाले. ते मला ही कळलंच नाही.

एक ते दीड वर्षाच्या रिसर्च नंतर फाइनली आमचं काम मध्य प्रदेश मध्ये सुरु झाल. शेतात शेततळ करुन आम्ही त्यात ऑपरेशन करुन शिंप टाकत होतो. इथे जवळच नर्मदा नदी असल्यामुळं आम्हाला तिथून शिंप मिळत होती.नर्मदेतून शिंप आणून त्याना आम्ही शेतात दोन छोट्या छोट्या शेततळयात ठेवायचो. नर्मदेच्या पाण्यात असलेलं तापमान आणि वातावरण आपण आपल्या शेततळयात कृत्रिम पद्धतीने तयार करायचो. ज्यामुळे शिंप ना त्या शेततळयात रीलैक्स फील व्हायचं.त्यामुळं त्याचा mortality rate (मरण दर) कमी होतो. त्या नंतर आठ दिवसांनी या शिंप च ऑपरेशन करुण त्यात आपण 'nuclear' (मोत्यांच सीड) इंप्लांट करतो, त्या नंतर आठ दिवस या ऑपरेशन केलेल्या शिंपी ना औषधी-गोळ्या देऊन त्यांची योग्य ती काळजी घेतली जाते. आठ दिवसानंतर या शिंपी ना मेन टैंक मधे शिप्ट केल्या जाते. या  शिंपी मध्ये एक मासाळलेला प्राणी असतो. जो आपण शिंप मध्ये इम्प्लांट केलेल्या सीड वरती एक Enzymes सोडते जे या प्राण्याच्या शरीरात तयार होते.

८-१० महिन्याच्या कालावधीत डिझायनर मोती तयार होतो. तर गोल मोती तयार व्हायला १५-१८ महिन्याचा कालावधी लागतो. या संपूर्ण कालावधीत आपल्याला या शिंपची योग्य ती काळजी घ्यावी लागते,असं मयुरी म्हणाली.

गोल मोती तयार व्हायला १५-१८ महिन्याचा कालावधी लागतो

मयुरीची यशोगाथा  आजच्या तरुण-तरुणींना लाजवेल अशी आहे.

या कहाणीमधून मयुरीची यशोगाथा समोर येते. आजारपणाशी दोन हात करत शिक्षण आणि स्पर्धा परीक्षेची वाट धरत मोत्यांची शेती करण्याचा केलेला ध्यास सत्यात उतरून दाखवला. तिची ही कहाणी आजच्या तरुण-तरुणींना लाजवेल अशी आहे. 

आपल्या शेती प्रयोगाच्या यशस्वीतेचे गमक सांगताना मयुरी म्हणाली, "आम्ही आता पर्यंत एक मोत्याचं पिक यशस्वीरित्या काढलं आहे.बाजारात डिझायनर मोत्यांची प्रति नग सरासरी किंमत २५०-३००रुपये आहे.आमचा आज पर्यंतचा खर्च वजा करता. चांगल्या प्रकारे प्रॉफिट राहिल आहे. अगदी काही हजारांच्या भांडवलावर सुरु होणारी ही मोत्यांची शेती लाखोच्या घरात प्रॉफिट कामवून देते. त्यामुळे "low investment and high profit"चा हा bussiness आहे.असं म्हणायला हरकत नाही. जास्तीत जास्त शेतकऱ्यांनी याकडे वळावे आणि आपली आर्थिक स्थिती सुधारावी हा आमचा प्रयत्न आहे.

येव्हडयावरच न थांबता आम्ही या सारख्याच अनेक नव-नवीन गोष्टी वर रिसर्च करत आहोत. ज्यामुळं शेतीला पूरक असा जोडधंदा म्हणून आपल्याकडं अनेक पर्याय तयार होतील.

मोत्यांची शेती 

 "Low investment.. high profit" हा उद्देश्य डोळ्या समोर ठेवून "spirulina framing, colour fish farming and bell paper(colour capsicum) farming" या प्रोजेक्ट वरती सध्या आम्ही रिसर्च करत आहोत. मागच्या दीड-दोन वर्षाच्या कालावधीत या सगळ्या प्रोजेक्टच्या कामासाठी भारत भर फिरून झालंय, या क्षेत्रात काम करणाऱ्या अनेक व्यक्तींच्या ओळखी झाल्या. ज्याचा फायदा मला माझ्या प्रोजेक्टसाठी कायम होतो आहे.

सध्या आमचा प्रोजेक्ट मध्य-प्रदेश आणि गुजरात या दोन राज्यामध्ये सुरु आहे. लवकरच महाराष्ट्रात ही प्रोजेक्ट सुरु करण्याचा मानस आहे. व्यवसायाविषयी सल्ला देताना मयुरी सांगते, कुणीही मोत्यांची शेती करू शकते. मोत्यांची शेती फक्त शेतातच करता येते अस नाही,तर आपण आपल्या घरी गच्चीवर  सुद्धा करू शकतो. मोत्यांची शेती करण्यासाठी सगळ्यात महत्वाचं आहे ते पाण्याची मुबालकता. पाणी मुबालक प्रमाणात असेल तर आपण कुठे ही मोत्यांची शेती करू शकतो. "side business" म्हणून या व्यवसायात उतरू शकतो. दुष्काळग्रस्त विदर्भ व मराठवाड्यातील तरुण -तरुणांनी या व्यवसायाकडे वळण्याचा प्रयत्न करावा.

 महाराष्ट्र, गुजरात आणि मध्य-प्रदेश या तीन राज्यात मोत्यांची शेती प्रशिक्षण केंद्र सुरु केले आहे. ज्या मध्ये आम्ही मोत्यांची शेती कशी करावी याबद्दल संपूर्ण मार्गदर्शन करतो. आमच्या या प्रयत्नामुळे शेतकरी बांधवाला आत्महत्या करण्यापासून परावृत्त करू शकलो तरी आम्ही आमच्या या प्रयत्नात यशस्वी झालो असन आम्ही समजू असा लाखमोलाचा संदेश मयुरीने दिला.

आजारपण आणि यशाच्या श्रेयाविषयी मयुरी सांगताना म्हणाली, ४-५ वर्षाच आजारपण आणि त्या नंतरचा माझा आज पर्यंतचा प्रवास खूप अवघड होता. वाटेत असंख्य अडचणी आल्या पण मी कधीच थांबले नाही. त्यामुळेच मी इथपर्यंत पोहचू शकले. त्यामुळं माझं सगळ्यांना हेच सांंगण आहे. आयुष्यात दु:ख आलं  म्हणून चालन सोडू नका ,आणि त्या दु:खाला कवटाळून बसू नका. ज्यावेळी एक दार आपल्यासाठी बंद होत त्याच वेळी एक खिड़की आपल्यासाठी उघडत असते, पण ते बंद झालेल दार बघत बसण्यात आणि त्याच दु:ख करण्यात आपण इतके गुंग होतो की आपल्याला आपल्या समोर असून ही ती उघडलेली खिडकी दिसत नाही. कृपया अस करू नका. आंनद आणि दु:ख हे आयुष्याचे अविभाज्य भाग आहेत. ते येत-जात राहणारच हे कायम लक्षात ठेवा आणि चालत रहा.

माझ्या या यशाचं श्रेय कुणाला द्यायच झाल तर ते मी माझ्या फॅमिलीला देईल. विशेष म्हणजे माझ्या पप्पाना. त्यांनी कायम मला प्रत्येक गोष्टीत पाठिंबा दिला. मला मुलगी म्हणून नाही तर मुलगा म्हणून वाढवल. त्यांनी माझ्यावर कायम इतका विश्वास दाखवला की त्या विश्वसानेच मला कधी हारु दिलं नाही. आज मी जे काय आहे ते फक्त माझ्या पप्पानमुळेच आह. ते आहे म्हणून मी आहे त्यांच्या शिवाय मी काहीच नाहीये.

- विकास पांढरे,मुंबई

9970452767

(संपर्क -मयुरी खैरे,

8818839333

Email-Mayurikhaire920@gmail.com)

दूधाचे अर्थशास्त्र

राज्यात दूधदर वाढीचा प्रश्न गंभीर झाला आहे. राज्य सरकारने प्रति लिटरनुसार 27रूपये दर जाहीर केला असला तरी खासगी दूध संस्थांनी या दरवाढीला विरोध केला आहे. त्यामुळे दूध उत्पादक शेतकऱ्यांची कोंडी झाली आहे. दरम्यान औरंगाबाद जिल्हयातील लाखगंगा गावातील दूध उत्पादक शेतकऱ्यांनी फुकट दूध घालण्याचा निर्णय घेतला. ही कोंडी फोडण्यासाठी  सरकार व खासगी दूध उत्पादक संस्थामध्ये समन्वय घडून आणून तोडगा काढण्याची गरज आहे. त्यासाठी दूधाचे अर्थशास्त्र समजून घेणे आवश्यक आहे.

आपल्या देशात वैदिक काळाच्या आधीपासून पशुपालनास महत्व आहे. मौर्याच्या काळात म्हशींचा दूधासाठी उपयोग होऊ लागला. कृषी अर्थव्यवस्थेला आधार देण्याचे काम दूध व्यवसायाने केले आहे. जगामध्ये सर्वप्रथम 1885 मध्ये स्विर्झलंड देशात'केसिन' येथे पहिली सरकारी दूध संस्था स्थापन झाली. भारतामध्ये 1886 साली अलहाबाद येथे पहिली 'मिलिटरी डेअरी फर्म' सुरू झाली. या संस्थेचा उद्देश व्यावसायिक नव्हता. दूध व्यवसाय व पशुधनास चालना देण्यासाठी 1832साली पुण्यात पहिली पशुवैदिक शाळा सुरू झाली. या शाळेमुळे अनेक भारतीय पशुजातीचा शोध लागला. याकाळात ब्राझील सारख्या देशाने गीर,नेल्लोर सारख्या भारतीय वंशाच्या गाई आपल्या देशात नेउन 1857पासून दुधाचे उत्पादन वाढवले.1895मध्ये लुई पाश्चार यांनी दूध निर्जतुक करणारी पध्दत शोधून काढली. त्यामुळे दूध व्यवसायाला गती प्राप्त झाली.1912 साली ब्रिटिशानी सहकारी कायदा पास केला. यामुळे आपल्या देशात काही सहकारी संस्था उदयास आल्या. स्वातंत्रोत्तर काळात भारतात सर्वप्रथम 1946साली गुजरात राज्यात खेडा जिल्हयात'आनंद'याठिकाणी खेडा जिल्हा दूध उत्पादक संस्था स्थापन झाली.1949साली अमेरिकेचे डॉ.वर्गीस कुरियन आनंद ठिकाणी संशोधन कार्यास सुरूवात केली. त्यांच्या संकल्पनेतून भारतात धवलक्रांती यशस्वी झाली.अवघ्या 40वर्षात सहकारी तत्वाने जगात सर्वाधिक दूध उत्पादक करणारा देश म्हणून भारताकडे पाहिले गेले.

1947 साली मुंबई येथे दूध योजना स्थापना करण्यात आली.1957साली'आरे'गवळी वाडयाची स्थापना झाली. यामुळे मुंबई शहरातील गुराचे गोटे शहराबाहेर हलिवले गेले व तेथून मुंबईकरांना दूधाचा पुरवठा होऊ लागला.राज्यात सहाकरी तत्वावर1950-51मध्ये पुणे येथे पहिली सहकारी दूध संस्था स्थापन करण्यात आली. राज्यातील शेतकऱ्यांना दूधाचा जोडधंदा निर्माण करण्यात यावा म्हणून1958साली स्वतंत्र दुग्ध व्यवसाय खाते निर्माण करण्यात आले. याकाळात दूध उत्पादन व्यवसायाकडे लक्ष देण्यात आले. ग्रामीण भागात सहकारी दूध संस्था पोहोचण्यासाठी प्रयत्न सुरू झाले.1967मध्ये महाराष्ट्र राज्य सहकारी दूध महासंघाची (महानंद) स्थापना करण्यात आली. 1970-71 दशकात दूध महापूर योजना सुरू झाली. याकाळात राष्ट्रीय दूग्ध विकास महामंडळज्ञची स्थापना करण्यात आली. यामुळे ग्रामीण अर्थकारणाला गती प्राप्त झाली. दूधाचे महापूर जगात पोहोचला. दूधाचे अर्थकारण राजकारणाला पोषक ठरले. पश्चिम महाराष्ट्राला याचा सर्वाधिक लाभ झाला.

राज्यात दूधाची प्रत व गुणवत्ता चांगली रहावी, दूध व दूधजन्य पदार्थांना चांगला दर मिळावा, दूधाला उत्पादन खर्चानुसार भाव मिळावा, ग्राहकांना माफक दरात दूध मिळावे यासाठी 1973साली देवताळे समिती 1982मध्ये निलंगेकर समितीची नेमणूक करण्यात आली होती.या समितीने दूध खरेदीचे दर ठरविताना दूधाचा उत्पादन खर्च व इतर गोष्टींचा विचार करून दूधाचा दर,माप,दूधाची प्रत, फॅट व डिग्रीनुसार ठरविला जावा असे सुचवण्यात आले.

 भारतात 1991पासून जागतिकीकरणाचे वारे वाहू लागले. मुक्त अर्थव्यवस्थेत टिकून राहण्यासाठी केंद्र सरकारने जागतिक बाजारपेठेत आपल्या दूधाची व दूग्धजन्य पदार्थाची मागणी टिकवून ठेवण्यासाठी काही पावले उचलली. ही पावले दूध उत्पादक संघास 'तारक होती की मारक' हा संशोधनाचा विषय आहे. राज्यात एकूण प्राथमिक सहकारी दूध संस्थापैंकी 59.85 टक्के कार्यरत आहेत.  त्यापैकी 28.25 टक्के बंद आहेत. तर 11.89टक्के आवसायनात आहेत.दूध संस्था आवसायनात येण्याचे कारण म्हणजे राजकीय व्यक्ती. आपले राजकीय हित व अस्तित्व टिकविण्यासाठी, शासकीय अनुदानाचा फायदा घेण्यासाठी दूध संस्थेचा कारभार नाममात्र चालू ठेवतात.राज्यातील मुंबई वगळता इतर ठिकाची शासकीय दूध शीतकरण व प्रक्रिया केंद्र पूर्ण क्षमतेने चालवली जात नाहीत म्हणून सरकारला याचा तोटा होतो. हा तोटा प्रतिवर्ष 3100कोटी रूपये होतो, असे काही सामाजिक संस्थेचे म्हणणे आहे. हा तोटा कमी करण्यासाठी'बस्तक'समितीच्या (सन 2000)शिफारसीनुसार महानंदचा शासकीय दूध योजना टप्पा म्हणजे त्याचे भाडेतत्वार सोपविण्याचा निर्णय होय.1980नंतर महाराष्ट्रात शेती व्यवसाय आणि शेतीपुरक व्यवसायाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन बदलत गेला. त्यात 72च्या दुष्काळाची पार्श्वभूमी होती.गावगाड्यातील सहकारी संस्था राजकीय नेत्यांच्या हातात गेल्या होत्या. जागतिकीकरणाने वरून दिसणारा गावाचा विकास खऱ्या अर्थाने गावाला भकास करणारा आहे. शेतकऱ्याची नवी पिढी शेती व्यवसायाबद्दल उदासीन का आहे ?

दूध उत्पादक शेतकऱ्यांना चांगला भाव मिळावा यासाठी सातत्याने आंदोलने होत आली आहेत. दूध उत्पादक शेतकऱ्यांची  ही मागणी रास्त आहे. मग दूध उत्पादकांना हमीभाव का मिळत नाही? खासगी दूध संस्थेची दुखरी नस कुठे आहे?याचा अभ्यास करण्यासाठी 97वी घटनादुरूस्तीकडे जावे लागते. जागतिक स्पर्धेत सहकार चळवळ टिकाव धरण्यासाठी 97व्या घटनादुरूस्तीचे विधेयक 12जानेवारी 2012रोजी मंजूर झाले. महाराष्ट्रात या विधेयकाची अमंलबजावणी 12फेब्रुवारी 2013रोजीपासून झाली. या विधेयकामुळे सहकारी दूध उत्पादकासह खाजगी दूध उत्पादकांना दूधाचे संकलन,दूधावरील प्रक्रिया व दुग्धजन्या पदार्थ निर्मिती तसेच विक्रीच्या नियंत्रणाबरोबर संघाच्या विकासासाठी कामे करावे लागणार आहे.कायद्यात समाविष्ठ झालेल्या तळागळातील सभासदाचे हित जोपासणे, सहकारी संस्था चालवतिना व्यावसायिक दृष्टिकोन ठेवणे, राजकीय व शासकीय हस्तक्षेप कमी करून सहकार कायद्याच्या माध्यमातून लोककल्याणकारी राज्याची कल्पना मूर्त स्वरूपात आणणे आणि प्रस्थापितांचे वर्चस्व कमी करणे तसेच स्पर्धात्मक कामकाज करावे लागणार आहे. यातील बऱ्याच संस्था या काँग्रेस व राष्ट्रवादीच्या ताब्यात असल्यामुळे त्यांना दूध संघावरील राजकीय हस्तक्षेप दूर करता येत नाही. 

एकूण इथले राजकारण संस्थावर चालते त्यामुळे दूधाचे संकलन व विक्रीचे काम प्रभावीपणे होत का? तर दुसरीकडे खासगी दूध उत्पादक संघाची मुक्तेदारी काढण्यासाठी राज्यसरकारने 'आरे' हा दूध ब्रॅण्ड विकसित करण्याचा निर्णय घेतला आहे. त्यामुळे खासगी दूध उत्पादकांमध्ये धास्ती पसरली आहे. असे असले तरी सहकारी दूध संघातील अंतर्गत राजकारणाचा फायदा गुजरातने घेतला असून 26 दूध संघांना आपल्याकडे खेचण्यात त्यांनी यश मिळवले आहे. त्यामुळे येत्याकाळात दूध उत्पादकांमध्ये संघर्ष होण्याची शक्यता आहे.

दुसरीकडे, दुध उत्पादक शेतकऱ्यांचे हित लक्षात घेऊन सरकारने दूधाचा दर 27 रूपये ठरविला असताना ही खासगी दूध संस्था हा दर द्यायला तयार नाहीत. औरंगाबाद जिल्ह्यातील लाखगंगा गावातील शेतकऱ्यांनी हमीभाव प्रमाणे दूधाला दर द्यावा म्हणून दूध फुकट घालण्याचा निर्णय घेतला आहे. त्यामुळे दूधदर वाढीचा प्रश्न गंभीर झालेला दिसून येत आहे.

आपल्या राज्यात गोवा,कर्नाटक, गुजरात, आंध्र व तेलंगणा राज्यातील दूध मोठया प्रमाणात येत आहे. बाहेरच्या दूधावर कर बसवून आंतरराष्ट्रीय बाजारातील चढउतार लक्षात घेऊन दूधभाव वाढ करावे व खासगी दूध संघाना अनुदान देण्यात यावे अशी खासगी संस्थेची मागणी राहत आली आहे. ही मागणी चुकीचे आहे,असे म्हणता येत नाही. पण खासगी संस्था या सहकारी दूध संस्था गिळकृंत करण्यासाठी बसलेल्या कंपन्या आहेत. त्यांना दूध उत्पादकांना मिळणाऱ्या नफ्याशी काहीही देणेघेणे नसते.दूध उत्पादक शेतकरी हा सहकारी दूध उत्पादक संघामधला प्रमुख दुवा असतो. हा दूवाच जर उपाशी राहत असेल तर आशा खासगी संस्थांची गरज काय?काही खासगी दूध संस्था दूध विक्रीऐवजी दूध पावडर तयार करतात. चीन, रशिया व इतर देशात दूध पावडरला मोठया प्रमाणात मागणी आहे यातून ते मोठया प्रमाणात नफा मिळवत असतात.

दूध संघाची उलाढाल ही दूध उत्पादक शेतकऱ्याने उत्पादित केलेल्या दूधावर अवलंबून राहते. तर दूध उत्पादक शेतकरी हा आपल्या शेतीगोताळ्यावर जीवापाड प्रेम करणारा आहे. त्याच्याशी त्याच्या भावना जुळल्या गेल्या आहेत. शेती,बैल,बारदाना, गाई-वासरे यांच्याशी तो अंत:करणपूर्वक जोडला गेला आहे. गाई आणि म्हशीच्या दूधावर तो आपल्या घराला,कुटुंबाला आधार देत असतो. पण शेतकऱ्यांनी उत्पादित केलेल्या पांढऱ्या दुधाचा काळा पैसा करण्यात काही खासगी दूध संस्था माहेर आहेत. आज बाजारात गोळीपेंढीचे पोते 1100 रूपये तर भुसा 900 रूपये पोते, मका 1500 रूपये पोते मिळते. दूध उत्पादक शेतकरी हे सर्व गणित डोळयासमोर ठेवून आपल्या उत्पादनासाठी भाव मागत असतो. (म्हैस व गायाची राखण, गवत हे गणित सोडून) दुष्काळी परिस्थितीतील वैरण, पावसाळ्यात दुधाळ जनावरांना होणारे आजार व रोग ,दुधाची वाहतूक आदी समस्या शेतकऱ्यांसमोर असतात. दूधाला योग्य भाव मिळत नाही म्हणून महाराष्ट्रात दुधाचे कँन्सच्या कँन रस्त्यावर फेकून देण्याचे प्रकार सुरू झाले आहेत. गेल्या काही वर्षात ऊस व दूध उत्पादनाचा पट्टा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पश्चिम महाराष्ट्रातील दूध उत्पादनात घट होत आहे. त्यास दुष्काळ, पाणी,संगोपन,हमीभाव हे घटक जबाबदार आहेत.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 2016-17च्या अर्थसंकल्पात पुढील 5 वर्षात शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट करण्याची घोषणा केली आहे. त्यांचे परिणाम पुढील २वर्षामध्ये समजू शकतील. शेतकऱ्यांचा तारणहार सरकार आहे. त्यामुळे यातून योग्य तोडगा निघेल अशी आशा आहे. सध्यास्थितीत महाराष्ट्राला दरदिवशी तीन कोटी लीटर दूधाची गरज आहे. तीन कोटी पैंकी आपल्याकडे केवळ 1कोटी 75लाख लीटर दूधाचे उत्पादन घेतले जाते. विशेष म्हणजे राधाकृष्ण समितीच्या रिपोर्टनुसार 2020सालापर्यंत दूध उत्पादन दुप्पट केल्याशिवाय पर्याय नाही.
हे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी राज्य सरकार व सहकारी  संस्था व खासगी दूध संस्थामध्ये समन्वय घडविण्यासाठी पावले उचलून दूधदर वाढीसंदर्भात कायमस्वरूपी तोडगा काढला पाहिजे.

-विकास पांढरे,9970452767

(लेखक सा.'विवेक'चे उपसंपादक आहेत.)

 फोटो - इंटरनेट

कृत्रिम पावसाचा 'आधार'

                   
परवा, कृत्रिम पावसा संदर्भात सकारात्मक बातमी वाचण्यात आली. केंद्र व राज्य सरकारच्या पुढाकाराने सोलापूर येथे कृत्रिम  पावसाच्या प्रायोगिक प्रकल्पाला मंजुरी देण्यात आली आहे. त्यासाठी येत्या जून महिन्यापासून या प्रयोगाच्या प्रत्यक्ष कृतीला सुरुवात होणार आहे. त्यामुळे दुष्काळग्रस्तांना याचा फायदा होणार आहे. सरकारने उचलले हे एक चांगले पाऊल आहे.

सोलापूर हा अवर्षणग्रस्त जिल्हा आहे. गेल्या अनेक वर्षापासून हा जिल्हा कधी दुष्काळ तर कधी अतिवृष्टीशी सामना करतोय, अशी परिस्थिती सांगोला,मंगळवेढा, अक्कलकोट आणि दक्षिण व उत्तर,बार्शी तालुक्यात कमी अधिक प्रमाणात असते. उर्वरित तालुके उजनी धरणामुळे हरित झाले आहेत. बाराही महिने, दुष्काळ असो वा सुकाळ इथे हिरवीगार ऊसाचे मळे दिसून येतात. सर्वाधिक साखर कारखाने याच जिल्ह्यात आहेत.
शेती क्षेत्रात अग्रेसर असलेल्या या जिल्ह्यात कोरडवाहू रब्बी ज्वारी संशोधन केंद्र, राष्ट्रीय द्राक्ष संशोधन केंद्र व हवामान विभाग कार्यरत आहे. आता कृत्रिम पावसाचा प्रायोगिक प्रकल्प सुरु होतोय. त्यामुळे पावसावर अवलंबून असणाऱ्या शेतकऱ्यांना दिलासा मिळाला आहे. या प्रकल्पाचा शेजारील उस्मानाबाद आणि लातूर या मराठवाड्यातील दोन जिल्ह्याला कितपत फायदा होणार आहे ? हे पाहणे आवश्यक आहे.

राज्यात आघाडी सरकारच्या काळात (सन २००३)साली कृत्रिम पावसाचा पहिला प्रयोग  'प्रकल्प वर्षा'या नावाने १५ सप्टेंबर ते १४ डिसेंबर २००३या कालवधीत राबविला गेला. या प्रयोगात सोलापूर, अहमदनगर, बीड,उस्मानाबाद, लातूर आणि औरंगाबाद जिल्ह्याची निवड करण्यात आली होती. आपल्या देशात १९५७ मध्ये कृत्रिम पाऊस पाडण्यास सुरूवात झाली. उत्तर प्रदेशातील रिहाद जलाशय परिसरात असा कृत्रिम पर्जन्यधारणेचा प्रयोग पहिल्यांदा झाला. त्यानंतर कर्नाटक, आंध्रप्रदेश, महाराष्ट्र, तमिळनाडू, दिल्ली, राजस्थानसारख्या राज्यांनी या तंत्रज्ञानाचा उपयोग करून कृत्रिम पर्जन्यधारणेचा प्रयोग केला. चीन,उत्तर अमेरिका, कुवैत, दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे, इस्त्रायल आदी जगभरातील ५०हून अधिक देशात कृत्रिम पावसाचा प्रयोग राबविण्यात आला आहे.

आजपर्यंत कोणताच देशाला या प्रयोगामुळे दुष्काळावर मात होता आले नाही. कृषी क्षेत्राचा विकास करण्यासाठी असा प्रयोग निश्चितच फायदेशीर आहे पण यामध्ये काही अडथळे आहेत. हा प्रयोग यशस्वी होण्यासाठी ज्या परिसरात पावसाची गरज आहे. त्या परिसरावर पावसाचे ढग दाटून आले पाहिजेत. विशेष म्हणजे ते ढग शोधण्यासाठी रडार यंत्रणा असायला हवी, ढगापर्यंत पोहचण्यासाठी राँकेटची मदत घेतली जाते. रसायनाचे ढगात बीजारोपण केला असता, बाष्पाचे प्रमाण अल्प असेल तर त्या परिसरात पाऊस पडू शकत नाही. हा प्रयोग अयशस्वी होण्यामागचा महत्त्वाचा मुख्य अडथळा आहे.

डॉ. राजा मराठे या अभियंत्याने आठ वर्षापूर्वी नांदेड जिल्ह्यातील सुललेगाव येथे कृत्रिम पावसावर प्रयोग केले. दहा प्रयोगात नऊ वेळा पाऊस झाल्याचा दावा केला आहे. त्यासाठी त्यांनी 'वरुण यंत्र'विकसित केले आहे.

दोनशे लीटर क्षमतेची लोखंडी टाकी आहे. ती मैदानावर ठेवली जाते. तिच्या दोन्ही बाजूंकडील पत्रे नसतात. त्यामुळे पोकळ असलेल्या या टाकीच्या एका बाजूला लोखंडी गजांची जाळी बसवतात. याच जाळीवर एक सच्छिद्र आडवी नळी बसविली असते. तिच्या मध्यभागी काटकोनातून दुसरी नळी बसवून ती बाहेर काढतात. या नळीला "ब्लोअर' किंवा भाता जोडला जातो. विजेवर चालणारे "ब्लोअर' चालू केल्यास टाकीमध्ये ऑक्‍सिजनचा पुरवठा वाढतो. वीज नसल्यास भाता वापरला तरी चालतो,असे यंत्राचे स्वरूप आहे.

वरूण यंत्र

या टाकीत जळण म्हणून लाकडे, गोवऱ्या, भुश्‍श्‍याच्या विटा सहा इंचापर्यंत रचून ठेवाव्यात. त्यानंतर त्यात रॉकेल टाकून पेटवावे. चांगला जाळ पेटल्यानंतर भुश्‍श्‍याच्या गोवऱ्या किंवा लाकडाच्या ढिपल्या दोन फुटांपर्यंत टाकीत टाकाव्यात. त्यानंतर "ब्लोअर'ने किंवा भात्याने जोरात हवा द्यावी. भट्टी चांगली पेटवून वर आगीचा जाळ यायला लागल्या की त्यात सुमारे सहा किलो मीठ (बारीक) थोडे-थोडे टाकत राहावे,अशी कृती केल्यास तासभरात पाऊस पडायला सुरूवात होते,असा दावा डॉ. मराठे यांनी काही वर्षापूर्वी केला होता. हा प्रयोग करण्यासाठी आकाश ढगाळ असणे, आर्द्रता अधिक असणे आणि वारा नसणे आवश्‍यक आह,असेही त्यांचे म्हणणे होते. म्हणजेच हे वरूण यंत्र देखील कृत्रिम पावसाच्या यंत्रासारखे आहे.

केवळ कृत्रिम पावसावर विसंबून चालेल का?

पाणी अडवणे, साठवणे, जिरवणे, जपून व काटेकोरपणे वापरणे आणि छोटे व मोठे बंधारे, बांधबंदिस्ती, राखीव वन्यक्षेत्रे, राखीव कुरणे, कुर्‍हाडबंदी-चराईबंदी, तळी-तलाव अशा सूक्ष्म प्रयत्नातून दुष्काळावर मात करता येते, हे आपण पाहिलो आहे. जोपर्यंत दुष्काळ भागात वनसंपदा वाढत नाही तोपर्यंत पावसाचे प्रमाण कमी अधिक असणार आहे. स्वातंत्र्यपूर्व आणि स्वातंत्रोत्तर काळापासून आपल्या देशात दुष्काळाची समस्या आहे. दुष्काळावर मात करण्यासाठी अनेक पायलेट प्रोजेक्ट राबविण्यात येत असतात.पावसाचा प्रत्येक थेंब किती महत्त्वाचा असतो याची जाणीव दुष्काळग्रस्तांना असते. दुष्काळाला सामोरे जाण्यासाठी 'कृत्रिम' विचार करून चालणार नाही. त्यासाठी शाश्वत  'आधार' शोधावा लागणार आहे.
©विकास पांढरे,९९७०४५२७६७

एका जिद्दीची कहाणी

नवरा अपंग तर बायको अंध तरीही या दोघांचा संसार सुखाचा आहे. कुणाचा आधार नाही, ना कुणाचे कर्ज स्वत:चा विकास स्वतः करणे यातच खरा पुरूषार्थ आहे, असं प्रमाण मानून सोलापूरच्या पूर्व भागात अंध आणि अपंग दाम्पत्य काळ्या बाहुल्या तयार करून त्यावर गुजराण करणारे चित्र दृष्टीक्षेपास पडते.

या दाम्पत्याची शहरात कुठे मालकीची जागा नाही ना हक्काचे घर नाही. घर नाही म्हणून सारं जीवनच असुरक्षित, अशा असुरक्षित आणि अज्ञानाच्या अंधारात चाचपडत असलेल्या या अंध अपंग दांम्पत्यांनी जिद्द आणि चिकाटीच्या जोरावर कुणाचाही आधार न घेता गेल्या २५ वर्षापासून काळया बाहुल्या तयार करून त्यावर पोट भरतायेत.
महागाईमुळे त्यांच्या जगण्याची परवड होतीय. ही कहानी आहे दोन्ही पायाने अपंग असलेल्या फुलचंद लक्ष्मण जाधव आणि त्यांची अंध पत्नी मंगलाबाई यांची.

फुलचंद लक्ष्मण जाधव आणि त्यांची अंध पत्नी मंगलाबाई

सोलापूर ते अक्कलकोट रोडवरील पद्मनगरच्या वळणार एक पाल आहे. या पालीत फुलचंद जाधव आणि मंगलाबाई गेल्या पंचवीस वर्षापासून राहतात. आज फुलचंदचे वय ६५ हून अधिक झालंय तर मंगलाबाई साधारण ५८ वर्षांच्या असतील. त्या पालीमध्ये या दोघांनी आपला छोटासा संसार मांडलाय. फुलचंद मुळचे अकलूजचे. दोन्ही पायाने अपंग आहेत. लहानाचे मोठे अकलूज मध्ये झाले. फुलचंद याचे वय वाढलें तसे कुटुंबाचे त्यांच्याकडे दुर्लक्ष होऊ लागले. फुलचंद यांच्यातील जगण्याची ऊर्मी स्वस्थ बसू देत नव्हती. निराशेला न डगमगता ते १९७२ साली सोलापूर शहरात आले. छोटे मोठे काम करू लागले. मिळणाऱ्या पैशातून पोट भरणे ही मुश्कील होते.

काही दिवस भीक मागून पोटाची खळगी भरण्याचा प्रयत्न केला पण भीक मागणे त्यांना कमीपणाचे वाटू लागले. स्वत: काही तरी कला शिकल्या शिवाय जगण्याला आकार येणार नाही म्हणून काळया बाहुल्या बनविणे, पिंजरे, झाडू, गंगावण अशा वस्तू तयार करू लागले. त्यातून दोन पैसे मिळू लागले.त्यांचा स्वाभिमान आणखीन ज्वलंत होऊ लागला. यातून आपण स्वावलंबी जीवन जगू शकतो याचा अभिमान वाटू लागला.
या दरम्यान दोन्ही डोळयांनी अंध असलेली मंगला खंदारे नावाची युवती भेटली. तेही जगण्यासाठी धडपडत करत होती. दोघांची चांगली ओळख झाली, ओळखीचे प्रेमात रूपांतर झाले पुढे या दोघांनी विवाह केला. यातून या दोघांच्या आयुष्याचा संसार सुरू झाला.

काळ्या बाहुल्या करताना फुलचंद व मंगलाबाई

छोट्याशा व्यवसायातून दोघांचे पोट भरणे कठीण झाले अनेक वेळा त्यांना उपाशी राहावे लागले. मंगला ही तशी तेलूगू भाषिक तर फुलचंद मराठी.
त्यामुळे या दोघांना संवाद साधताना अडचण यायची. पुढे ते एकमेकांच्या भाषा बोलू लागले. शब्दांचा, भाषेचा नवा सूर जुळून आला.

या दोघांनी काळया बाहुल्यांचा व्यवसाय नेटाने उभा केला. संसाराला आकार येऊ लागला. मंगलाबाईची उद्योगजकता स्वस्थ बसू देत नव्हती. तिने बांगडयांचा व्यवसाय सुरू केला.पण समाजातील महिलांकडून प्रतिसाद न मिळाल्याने, या व्यवसायावर पाणी फिरले. मंगलाबाईने जिद्द न हरता, आपल्या पतीला साथ देत आजही काळया बाहुल्या बनविण्यासाठी मदत करतायेत. या दोघांची कमाईतून ८० ते १०० रूपये मिळतात.

आमवस्या आणि पौर्णिमेला थोडी जास्त कमाई होते. पण रेशन, घासलेट आणि औषध पाण्यामुळे जगण्यात आनंद वाटत नाही, त्यातही ना हक्काचे घर आहे ना जागा, स्वयंजरोजगार करावा यासाठी जवळ शिधापत्रिका आहे ना शिक्षण. पोटासाठी रोज मर मर मरायचे,कधी गिऱ्हाईक नाही आले तर अर्धपोटी उपाशी रहावे लागते. बाहुल्या बनविण्यासाठी रबर, दोरा, खिळा, लिंबू आदी वस्तू विकत घेताना नाकी नऊ होते,असे ते म्हणतात.

"कलेवर पोट भरणे अवघड होत आहे. त्यातच महागाईमुळे आज अनेक संकटांना तोंड दयावे लागत आहे. त्यामुळे सध्या आम्हाला शासनाची मदतीचे गरज आहे. आमच्या व्यवसायाला अधिक हातभार लावण्यासाठी बँकानी आर्थिक सहाय्य करून, आमची परवड थांबवावी" असे, फुलचंद जाधव आणि त्यांच्या पत्नी मंगलाबाई सांगतात.

या दांम्पत्यांना स्वत:चा लघुउद्योग सुरू करायचा आहे पण कोणतीही बँक त्यांना कर्ज द्यायला तयार नाही. कारण त्यांच्याकडे कुठलीच तारण नसल्यामुळे बँकाचा आशिर्वाद मिळत नसल्याचे सांगण्यात आले. समाजात स्थान नाही, गावात वा शहरात हक्काची जागा नाही, शहराशिवाय अस्तित्व नाही, त्यामुळे सतत भाकरीचा चंद्र शोधण्यसाठी या अंध अपंग दांम्पत्याची परवड होत असल्याचे चित्र दिसून येत आहे. काळया बाहुल्या विकून स्वावलंबी जीवन जगणाऱ्या जाधव कुटुंबाची कहानी प्रेरणादायी आहे.

शहरी असो वा ग्रामीण याठिकाणी अपंग नजरेस पडत असतात. काही अपंग शिक्षण घेऊन त्यांना नोकरी मिळत नाही ना पगार. काहीजण जिद्द आणि चिकाटीच्या जोरावर अपंगात्वावर मात करून, स्वावलंबी बनत आहेत. पण त्यांना स्थिरता देण्यासाठी बँकेकडून काहीच मदत मिळत नाही. त्यामुळे शासनाने त्यांच्याकडे लक्ष देण्याची गरज आहे.

© विकास पांढरे,९९७०४५२७६७
( साभार :अपंग सहायता दिनानिमित्त १६ मार्च २०१६ रोजी तरूण भारत,सोलापूर मध्ये मी लिहिलेला हा लेख आहे)

गावकडचा माणूस

पोटासाठी माणसाला मजल दरमजल करताना, माणूस आपल्या गावापासून, माणसापासून दूर जातो, तिथली माती, तिथली माणसं आणि तिथल्या खुणावणाऱ्या गोष्टी विषयी एक आत्मियता बाळगत असतो.

गावाकडचं पाखरू जरी भेटले तरी जितका आनंद होतो,तितका आनंद शब्दांत शब्द व्यक्त करता येत नाही. माणूसच माणसाला खेचत असतो. इतकी गावकडच्या माणसात ताकद असते. मग तो आपल्या जातीचा असो वा कोणत्या धर्माचा अन् कोणत्या रंगाचा आहे. ही सर्व विशेषणे गळून पडतात, त्यातला आपलेपणा आणि सच्चेपणा हा मातीशी घट्ट नाते निर्माण करत असतो.

आज माझ्या मातीतल्या,माझ्या गावाच्या माणसाशी नाते अधिक घट्ट झाले. ध्यानीमनी नसताना, हा आलोवा निर्माण झाला तो व्यक्ती म्हणजे शंकरराव दुपारगुडे(मूळ गाव अणदूर ता.तुळजापूर).ते दैनिक 'प्रभात'साठी कोपरगाव तालुका प्रतिनिधी म्हणून चार वर्षापासून काम पाहतात. कोपरगाव मध्ये त्यांचे गेल्या दहा वर्षापासून वास्तव्य आहे.कोपरगाव तालुक्यात स्थानिक सी न्युज वाहिनी सुरू करण्यात सिंहाचा वाटा आहे.

आज दिवसभर कोपरगाव शहरात काही महनीय व्यक्तींच्या भेटीसाठी फिरत असताना अचानक शंकररावांचा फोन आला. त्यांना पाहताच या अनोळखी शहरात आपले तरी कोणी आहे याची जाणीव झाली. जुन्या आठवणी जाग्या झाल्या.

शंकररावांनी दुपारच्या सुमाराला अस्सल कोपरगावी भोजनाचा बेत रचला आणि सुरू झाल्या गप्पा. गावमाती,शेती आणि माणसांवर भरभरून बोललो.
शंकररावांनी, तालुक्याच्या ठिकाणी राहून सुसज्ज दैनिक प्रभात आणि सी न्युज चँनलचे कार्यालय निर्माण केले आहे.

गावकडे असताना दुसऱ्याच्या शेतात पडेल ते काम करणाऱ्या शंकररावांनी अचंबित असे काम केले आहे. या शहरात कसलीही पार्श्वभूमी नसताना, कोणीही नातेवाईक वा जवळची माणसे नसताना त्यांनी आपले एक स्वतंत्र अस्तित्व निर्माण केले आहे.

शेवटी कोपरगावचे ऐतिहासिक आणि महत्त्व सांगितले. तपस्वी शुक्राचार्य यांना 'संजीवनी'विद्या ज्या ठिकाणी प्राप्त झाली ते ठिकाण म्हणजे कोपरगाव. कच आणि देवयानी यांचे हे ठिकाण. कच यांनी संजीवनी विद्या प्राप्त ठिकाणी ही हेच शहर. हे ऐकून आणि स्थळे पाहून आवाक झालो.

शेवटी रघोबादादांना ज्या वाड्यात कैद करून ठेवण्यात आले होते तो वाडा ही याच शहरात आहे. पुरातत्व खात्याने डागडुजी जे काम हाती घेतल्याने वाड्यात प्रवेश बंदी आहे. 'ध'च 'मा' हा शब्द ही इथेच रूढ झाला. त्याची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी अशी, कोपरगावच्या वाड्यात असताना आनंदीबाईने एका माणसाला पकडून माझ्यासमोर पकडून हजर करण्याचा आदेश सैनिकाला दिला होता,तेव्हा सैनिकांनी त्या माणसाला पकडून आणण्या ऐवजी मारुन टाकले. त्यामुळे 'ध'चा 'मा' झाला. असा शब्द इथून रूढ झाला,अशी माहिती शंकररावांनी दिली.

गावाकडच्या माणसांकडून केवळ भोजन मिळाले नाही तर इथल्या सांस्कृतिक,ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक पाऊलखुणाचे दर्शन झाले. त्यामुळे आजचा दिन अधिक सार्थकी लागला.

© विकास पांढरे
स्थळ: कोपरगाव जि.अहमदनगर
१३ मार्च २०१८

तिची कहाणी

रोजच्या जगण्यातून, ओळखीचा,अनोखेळीचा रास्ता पार करताना मला आयुष्यात ध्येयाने वेडावलेली,अफाट संघर्ष करून स्वतःचे स्वतंत्र अस्तित्व निर्माण केलेल्या आयाबाया भेटल्या, विशेष,स्वतःची बुध्दी व ऊर्जा समाज हितासाठी वापरणाऱ्या सुजाण महिलांही नजरेस पडल्या. या प्रत्येक महिलांची एक स्वतंत्र अशी कहाणी आहे, गाथा आहे. ही गाथा विस्ताराने मांडणे आवश्यक आहे. पण आज फक्त या आयाबायांचा थोडक्यात परिचय करून देण्याचा प्रयत्न करेन. या आयाबाया स्वतः तर मोठे कार्य घडवतातच पण दुसऱ्यासाठीही एक मोठा आदर्श निर्माण करतात.

दीड एक वर्षापूर्वी मयुरी खैरे ही तरूणी भेटली. गंभीर आजाराला तोंड देत असतानाही सकारात्मक दृष्टीने आनंदी आयुष्य जगणारी आणि मध्य प्रदेशात शिंपल्याची यशस्वी शेती करणाऱ्या मयुरीने भुरळ घातली. मयुरीची कहाणी संघर्षशील आहे.

बुलढाणा जिल्ह्यात एका सर्वसामान्य कुटुंबात मयुरीचा जन्म झाला. अकरावीत असताना तिला किडनीच्या दुर्दम्य आजारांनी ग्रासले.ऐन उमेदीचे चार पाच वर्षे आजारपणात निघून गेली.  आजारपणात तिने काँलेलजा न जाता पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले. याकाळात मयुरीने अनेक महनीय व्यक्तीचे चरित्रे वाचून काढली. समाजसेवक प्रकाश बाबा आमटे यांच्या 'प्रकाशवाटा' पुस्तकाने तिच्यातली ऊर्जा बाहेर पडली,आणि दिशाच बदलली.

पदवी नंतर ती आजारपणाला विसरून गेली. पुण्यात स्पर्धा परीक्षा अभ्यास वर्गाला जाऊ लागली. इथेच तिला समविचारी मित्रांची ओळख झाली. या तरुणांनी ऊर्मी नावाची सामाजिक संस्था स्थापन केली. ही संस्था समाजाच्या हितासाठी काम करु लागली. एकदिवशी तिच्या वाचनात 'मोत्याची शेती' हा लेख आला. या लेखाने ती झपाटून गेली. तिच्या घरी शेती नव्हती,शेतीबद्दल तिला फारसे काही माहिती ही नव्हते. तरीही तिने ही नवी वाट धरली.

एक ते दीड वर्षाच्या रिसर्च  नंतर तिने मध्य प्रदेश मधील नर्मदा नदीच्या काठी मोत्यांची शेती करायला सुरुवात केली. त्यासाठी शुभम पाटीदार युवकाने मोलाची साथ दिली.

मयुरी सांगत होती, "आम्ही, आता पर्यंत एक मोत्याच पिक यशस्वीरित्या काढलं आहे. बाजारात डिझायनर मोत्यांची प्रति नग सरासरी किंमत २५०-३०० रुपये आहे. आमचा आज पर्यंतचा खर्च वजा करता चागल्या प्रकारे प्रॉफिट राहिल आहे. अगदी काही हजारांच्या भांडवलावर सुरु होणारी ही मोत्यांची शेती लाखोच्या घरात प्रॉफिट कामवून देते.

मार्गदर्शन करताना मयुरी खरे

त्यामुळे "low investment and high profit चा हा bussiness" आहे असं म्हणायला हरकत नाही. जास्तीत जास्त शेतकऱ्यांनी वळावे आणि आपली आर्थिक स्थिती सुधारावी हा आमचा प्रयत्न आहे."

शिंपल्याची शेती उद्योग

सध्या हा प्रोजेक्ट मध्य-प्रदेश आणि गुजरात मध्ये सुरु आहेत. लवकरच महाराष्ट्रात हा प्रोजेक्ट सुरु करण्याचा तिचा मानस आहे.

इंचलकरंजी इथल्या दिव्या मगदूमची कहाणी तर अफलातून आहे.  दोन वर्षापूर्वी त्यांची ओळख झाली. नवऱ्याने सोडून दिलेली बायको म्हणून समाजाकडून मिळालेली अवहेलना पाहून त्या अस्वस्थ व्हायच्या.

भय,भीती,भोग, बाईपण तिने सर्व सोसले, यातनेतून तिला सूर गवसला. न डगमगता, समाजाची तमा न बाळगता त्या स्वतः च्या पायावर उभ्या राहिल्या. रणरागिणी क्रांती सेनेची स्थापना करून अनेक परित्यक्ता, घटस्फोटित, पीडित महिलांना न्याय मिळवून दिला आहे.

मोर्चाचे नेतृत्व करताना दिव्या मगदूम

"आईबापाची परिस्थिती हालाखीची.नीट शाळा ही शिकता आलं नाही. न्हानं आलं तवा बापानं लगीन लावून दिलं.तव्हा १४ वर्षाची असेन. सुखाचा संसार होईल असं वाटलं होतं. कशाचं काय माझं नशीबचं फुटकं. नवऱ्याकडून चांगली वागणूक कधीच मिळाली नाही. तीन-चार महिन्याचे गरोदर होते तव्हा नवऱ्यानं मला सोडून दिलं. आईबापाचं अस्सं..कुठं जायचं ठरवलं तर जवळ पैसे नव्हते. कधी कधी जीव देऊन मरुन जावं,असं वाटायचं. पोटात गोळा होता.त्याला वाढवयाचं ठरवलं. 'सोडलेली बाई' म्हणून आयाबायाकडून हिणकस वागणूक मिळायची. पुरूषांची नजर ही वाईट असायची. न डगमगता पुढे जात राहिले, सूर गवसला, विस्कटलेली घडी सावरू लागली. बचत गटाची कामे करू लागली. पैसे मिळत गेले, बचत होत गेली. माणसे भेटत गेली. माझ्यासारख्या समाजात अनेक महिला आहेत, त्या माझ्याकडे येत. आपलं दु:ख सांगत. तिथून मी उठले, तिचे प्रश्न, वेदना समाजासमोर मांडू लागले. पीडित महिलांचा मोर्चा काढले,जनजागृती केली. महिलांना आत्मबल देण्यासाठी रणरागिणी क्रांती सेनेची स्थापना केली. १३०० बचतगटाच्या माध्यमातून महिलांचे एकत्रिकरण केले आहे. २२ विवाहित महिलांचा सुखाचा संसार उभा केला आहे. निराधार महिलांसाठी 'जिव्हाळा' आश्रमाची निर्मिती करण्यात आली असं दिव्या मगदूम यांनी सांगितले.

पुरस्कार स्विकारताना दिव्या मगदूम

रणरागिणी क्रांती सेनेचे काम १३ जिल्ह्यात चालते. पिडीत, परित्यक्ता, घटस्फोटित आदी महिलांसाठी हक्कांचे व्यासपीठ बनले आहे. प्रसिद्ध अभिनेत्री मनिषा कोईराला हिच्या हस्ते त्यांना महिलेचा पुरस्कार मिळाला आहे.

अमरावती (मोर्शी) येथील महिला पत्रकार संगीता ढोके यांची यशोगाथा प्रेरणा देणारी आहे. पाच वर्षापूर्वी त्यांची ओळख झाली. त्या 'हिंदुस्थान समाचार' ला महिला रिपोर्टर काम करत होत्या.

 पत्रकारितेत मिळणाऱ्या तुटपुंज्या पगारावर आणि मानधनावर ती समाधानी नव्हती. पत्रकारितेवर कुटुंबांचा सांभाळ होऊ शकत नाही, ही जाणीव तिच्यात निर्माण झाली. मुक्त पत्रकारिता करत करत ती शेळीपालन व्यवसायाकडे वळली. ही नवीन वाट पार करताना खडतर सामना करावा लागला. शिकली-सवरलेली मुलगी शेळीपालन करत असल्याचे पाहून त्यांना बघून आजूबाजूच्या बाया हसायच्या. संगीताने या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करून मोठ्या हिंमतीने शंभर शेळ्यांचा शेड उभा केला अन्  व्यवसायाला कलाटणी मिळाली. आज त्यांचा व्यवसाय अर्ध्या कोटीत गेला आहे.निव्वळ नफा म्हणून वर्षाला ती २० ते २५ लाख रूपये मिळवत आहेत.

संगीता ढोके

"पत्रकारिता सोडून शेळी व्यवसायाचा मार्ग पत्कारले तेव्हा आजूबाजूचे लोक नावं ठेवू लागली. घरातला पाठिंबा असल्यामुळे सर्व गोष्टीवर मात करत गेले. अमरावती, यवतमाळ, पुसद,नागपूर, वर्धा येथील जनावर बाजारात मी सारखी दिसू लागली तेव्हा व्यापारी लोक माझ्याकडे वाईट नजरेने बघत. काही लोक धंद्यात फसवणूक करत. जनावर बाजारात एकटी बाई काय करत आहे हे पाहून बायामाणसं ठकमक बघत. या व्यवसायात मी समाधानी असून आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या मुलांनी व्यवसायात उतरावे, यासाठी मी प्रयत्न करत आहे." असं संगीता ढोके यांनी सांगितले.

आटपाडी, बार्शी, अहमदनगर, नांदेड, वाशीम आदी ठिकाणी ती शेळ्या विकण्यासाठी आणि घेण्यासाठी येत असते. संगीता हिच्या कामाची दखल घेऊन विविध संस्थेकडून पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

औरंगाबादची सविता काळे यांची ह्दयद्रावक कहाणी आहे. त्यांचा जालना शहरातल्या एका घरंदाज कुटुंबात झाला. पाच वर्षापूर्वी यांची ओळख झाली.

सविता काळे

तिला एक भाऊ व तीन बहिणी आहेत. सविता ही शेवटची मुलगी. घरचा डोलारा सांभाळण्यासाठी  आजी -आजोबांना मुलगा हवा होता. पण त्यांच्या आईला मुलगाच होत नव्हता. सवितांच्या आजी आजोबांनी अनेक मुली जिवंत पुरल्या आहेत. हा भोग सविता हिच्या वाट्याला आला. पण तिच्या भावाने त्यांना वाचवले. सविता जन्माला आल्या त्यादिवशी, प्रसुत आई झोपेत असताना घरातल्या मोठ्या लोकांनी ( वडील सहभागी नव्हते) तिला कापडात गुंडाळून दूर खड्ड्यात पुरत असताना तिच्या मोठ्या भावाने आरडाओरडा करून त्यांना वाचवले. सवितांच्या मोठ्या भावाला समज आली होती, आजपर्यंत आपल्या एक दोन बहिणी आपल्याच लोकांनी पुरल्या आहेत याची जाणीव त्याला झाली होती. आता आपली जन्माला आलेली बहिण मारू द्यायची अशी हिंमत बाळगली. त्यामुळे सविता त्या दुर्देवी प्रसंगातून वाचल्या नसत्या तर आज एका नामांकित वसतिगृहाची अधिक्षका झाल्या नसत्या.

आई समवेत सविता काळे

"आज मी ज्या ठिकाणी आहे, समाधानी आहे. यामध्ये माझ्या भावाचा मोठा वाटा आहे. भावामुळेच मी वाचू शकले. आपल्या समाजात मुलींना किती दुय्यम स्थान आहे. हे माझ्या बालपणीच्या कटू प्रसंगातून लक्षात येते. आजही आपल्या समाजात मुलींचा जन्म झाला की, तिचा बळी दिला जातो.
दहावीत असताना माझं लग्न झाले. वडिलांचे अकाली छत्र हरपल्याने मला प्रेम मिळाले नाही. पण माझ्या भावाने मला कधीच काही कमी केले नाही. मला मरणाच्या दांडेतून वाचवले,तो माझ्यासाठी देवच होता.देवानेही त्याला लवकर वर बलावले. आज तो असता तर खूप आनंदी झाला असता."अशी सविता आपली आपबीती सांगत होत्या.

सविता या संवेदनशील व्यक्तीमत्व असून, तिने अकाली निधन पावलेल्या भावाच्या मुलांचे संगोपन करून लग्न लावून दिले आहे.
बचतगटाच्या माध्यमातून अनेक महिलांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या आहेत.

अँड. विंदा यांनी सावित्रीबाई विद्यापीठ, पुणे येथून एल.एल.एम चे शिक्षण पूर्ण केले आहे. स्वतः उच्चशिक्षित असूनही ती आदिवासी महिलांसाठी काम करत आहे. दोन वर्षांपासून तिच्या संपर्कात आहे.

• नांदेड जिल्ह्यातील किनवट तालुक्यात कोलाम व पानशेत भागातील कातकरी या दोन आदिवासी जमातातील महिलांचे प्रश्न,समस्या सोडवण्यासाठी मार्गदर्शन करत आहेत.

                                                 आदिवासी महिला समवेत अँड.विंदा

• या महिलांच्या समस्येचा मूळापासून शोध घेण्यासाठी त्या किनवट,पानशेत व इतर आदिवासी भागात फिरत असतात. पानशेत भागातील कातकरी समाजाला जमीन उपलब्ध करण्यासाठी त्या विशेष प्रयत्न करत आहेत.

"माणूस आणि निसर्ग यांच्यामध्ये महत्त्वाचा संबंध आहे. आदिवासी बांधवांचा निसर्गाशी अधिक नातं आहे. तो जंगलात जन्मतो आणि जंगलातच मरतो. या समूहाचा बाह्य जगाशी संबंध आला नाही, म्हणून तो मागे आहे. आज जंगलतोड वाढत आहे. माणूस आणि निसर्गाचे अंतर कमी झाले आहे. आदिवासी बांधवांचे जगण्याची उमेद आपण हिरावून घेतलो आहे. या समाजाच्या विकासासाठी हातभार लागला पाहिजे, या मानवी भावनेतून या समाजाशी माझे नाते निर्माण झाले आहे."असे विंदा यांनी सांगितले.
अँड. विंदाचा अनेक समाज संस्थाशी परिचय आहे. त्यातून त्या संशोधन करत आहेत.

मुंबईत आल्यावर वैदू समाजातील  दुर्गा गुडिले या तरूणीची ओळख झाली. वैदू समाजातील जातपंचायतीचे वर्चस्व मोडीत काढण्यासाठी वर्षभरापूर्वी दुर्गाने बंड पुकारला होता. ठरलेला बालविवाह मोडीत काढून तिने पंचाचा फतवा धुडकावून लावला होता. दुर्गा मुंबईत राहणाऱ्या वैदू समाजासाठी काम करत आहे.

विदेशी नागरिकांनी वैदू वस्तीला भेट दिली

समाजातील गरीब विद्यार्थ्यांसाठी झटत आहे. जनजागृती करत आहे. समाजातील ११२ शाळा बाह्य मुलांना मुख्य प्रवाहात तिने आणले आहे. बचतगटाच्या माध्यमातून ५८ महिलांना एकत्र आणून रोजगार उपलब्ध करून दिला आहे. रात्रीच्या वेळी ती प्रौढ शिक्षणाचे वर्ग चालवते. स्विझरलँड येथील नागरिकांकडून वैदू समाजातील काही मुलांना शैक्षणिक मदत मिळाली आहे.

                                                       पुरस्कार स्विकारताना दुर्गा
दुर्गा हिच्या कामाची दखल घेऊन यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठाचा मानाचा रुक्मिणी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला आहे.

नागपूरचे महिला क्राईम रिपोर्टर नीता सोनवणे हिचे कहाणी अशीच प्रेरणादायी आहे. महाविद्यालयात असताना तिने हे क्षेत्र निवडले. दहा पंधरा वर्षापूर्वी फिल्डवर जाऊन पत्रकारिता करणाऱ्या महिला निगैण्य असायच्या. क्राईम पत्रकारितेमध्ये महिलांना संधी नसायची. नीताने सर्व आव्हाने स्विकारून आपली पत्रकारिता यशस्वी करून दाखवली. उपराजधानी नागपुरात ती एकमेव महिला क्राईम रिपोर्टर असावी. कायद्याचा प्रचंड अभ्यास, प्रचंड जनसंपर्क, अधिकाऱ्यांशी,आरोपींशी संवाद साधण्याची शैली लाजवाब आहे. तिचे ओळख पाच सहा वर्षापूर्वी झाली.

                                                              नीता सोनवणे
दक्षता, पोलीस टाइम्स आणि कालीगंगा सारख्या नामांकित दैनिक व साप्ताहिकात तिच्या गुन्हेगारी जगताविषयीच्या स्टोऱ्या प्रसिद्ध होत असतात.
क्राईम जगतात महिला पत्रकार म्हणून नाव कमावलेल्या नीताने आपली संवेदनशीलता जपत अनेक पिडीत महिला व पुरूषांना न्याय मिळवून देण्यासाठी प्रयत्न करत असते. रात्री अपरात्री पोलीस स्टेशनमध्ये जाऊन रिपोर्टीग करत असते. लोकांना कायदा म्हणजे काय? कलमे, पोलीस ठाण्याचा संपर्क, अशी माहिती मिळावी म्हणून तिने एक पुस्तक लिहिले आहे.

  .                                                 पुस्तक प्रकाशन करताना नीता व इतर
या सर्व महिलांना आपापल्या क्षेत्रात स्वतंत्र असे अस्तित्व निर्माण केले. कधीही आपल्या कामाविषयी प्रसिद्धी वा वाच्यता न करता कामावर निष्ठा ठेवणाऱ्या या कर्तुत्ववान महिलांना आंतरराष्ट्रीय महिला दिनानिमित्त सलाम..!

© विकास पांढरे,९९७०४५२७६७
Vikaspandhare3@gmail.com

होळी आणि कृषी संस्कृती

होळी हा सण जसा पौराणिक कथेशी निगडीत आहे तसाच कृषी संस्कृतीशी निगडीत आहे. आमच्या मराठवाड्यात होळीला 'शिमगा' म्हणतात.   दिवशी कुणब्याच्या घरी  'मायर्‍हाणी' असते. कुणबी म्हणजे शेतकरी. 'मायर्‍हाणी' म्हणजे काळी आई. सुवासिनीची ओटी भरली जाते म्हणून तिला 'मायर्‍हाणी'म्हणतात.

शेतातून निघालेल्या धान्याची पुजा केली जाते आणि शिमग्याच्या दिवशी चुलीवर गहू भाजून , हा गहू जात्यावर भरडला जातो. गुळ आणि गहू यांचे मिश्रण केले (मराठवाड्यात याला साझुरा म्हणतात) जाते. या साझुऱ्याची पोळी केली जाते. मराठवाडा व सोलापूर भागात या पोळीला 'ठेलची'म्हणतात.

होळीला या ठेलचीचे  नैवेद्य दाखवून पुजा केली जाते. त्यानंतर होळीला अग्नि दिला जातो. होळीतील गवरीच्या राखेवर खोबरे भाजून खाण्याची पध्दत आहे. शेतकरी बांधव ही परंपरा आजही जपतात. थंडीपासून रक्षण व्हावे, हा यामागील हेतू आहे. 'वेळ अमावस्येला' गावात आलेली थंडी शिमग्यापासून संपते. 

यातील आणखीन एक मजेशीर गोष्ट अशी की, गावातील नागरिक आपले शरीर निरोगी राहावे, म्हणून होळीची राख अंगाला लावून स्नान करतात. ही प्रथा मी स्वतः लहानपणापासून जपत आलोय. शहरात आल्यानंतर मला या गोष्टीचा आनंद घेता आला नाही.


होळीचा सण संपला की, गावशिवारात ज्वारीच्या काढणीला वेग येतो. याकाळात थंडी ही दूर झालेली असते. पहाटेच्या वेळी शेतकरी बांधव आपल्या शेतात जाऊन ज्वारीची पात धरतो. सगळे शिवार शेतकऱ्यांनी फुलून गेलेले असते. ज्वारीची काढणी अगोदर मराठवाडा व बार्शी परिसरात 'डाव्हारा' करण्याची जुनी पध्दत आहे. डाव्हारा म्हणजे 'पशुबळी' देणे.  'ईडापिडा टाळो' म्हणून ही पध्दत आहे. काळाच्या आघोत ही प्रथा बंद पडत आहे. यामुळे अंधश्रद्धा दूर झाली आहे, असं म्हणता येईल

होळीच्या पाचव्या दिवशी रंगपंचमी साजरी केली जाते. पूर्वीच्या काळी आता सारखे रंगबेरंगी रंग नव्हते. त्यामुळे शिवारात बहरलेल्या पळसाच्या पानांचा रस एकत्र करून रंग तयार केला जायचा. हा रंग नैसर्गिक रंग असल्याने शरीरामध्ये शितलता निर्माण होते. शेतकरी बांधव दोन दिवस अगोदर पळसाच्या पाने तोडून, उखळात काढून रंग तयार करायचे.

धुलिवंदन आणि गावोगावच्या परंपरा

धुलिवंदन म्हणजे रंगाचा उत्सव. या उत्सवाचे आपल्या महाराष्ट्रातील काही गावामध्ये आगळेवेगळे वैशिष्ट आपणांस पहावयास मिळते. गावगाड्यातील चालीरीती,भाषा,तेथील संस्कृती यानुसार धुलिवंदन साजरी करण्याची परंपरा लाभली आहे.

बीड जिल्ह्यातील केज तालुक्यातील विडा गावात धुलिवंदनाच्या दिवशी जावयांचीची गाढवावरून मिरवणुक काढण्याची ७५ वर्षाची परंपरा आहे. बारा वाड्या आणि तेरावे विडा अशी विडा गावाची ओळख आहे.

 वडांगळी गावात गेल्या शंभर वर्षांपासून जावयांचीची धिंड काढण्याची आगळवेगळी परंपरा आहे.

नाशिक जिल्ह्यातील सिन्नर वडांगळी गावात गेल्या शंभर वर्षांपासून जावयाची धिंड काढण्याची आगळवेगळी परंपरा आहे. 'धुलिवंदन ते रंगपंचमी' अशा पाच दिवसांत गावातील जावयांची गाढवावरून वाजत गाजत धिंड काढली जाते.

अशीच परंपरा बारगाव नांदर ( ता.राहुरी जि.नगर) सुरु होती. या गावात अनेक वर्षांपासून जावयांची धिंड काढण्याची परंपरा होती. आजची सामाजिक व व्यक्तिगत जीवनमूल्ये बदलल्यामुळे ही प्रथा खंडित झाली आहे.

सोलापूर जिल्ह्यातील मोहोळ तालुक्यातील 'भोयरे' गावात एकमेकांना दगड मारून रक्ताची धुळवड साजरी करण्याची अघोरी परंपरा आहे. यादिवशी दिवसभर गावातील तरुण दगड,गोटे गोळा करतात व संध्याकाळी एक गट देवीच्या मंदिरावर थांबतो व दुसरा गट मंदिराच्या पायथ्याशी थांबतो आणि दोन्ही बाजूंनी एकमेकांवर दगडांचा वर्षाव करून रक्तरंजित धुळवड साजरी करतात. ग्रामदैवत आई तुळजाभवानी मातेला आनंदी ठेवण्यासाठी ही परंपरा सुरु आहे.

 भोयरे गावात एकमेकांना दगड मारून रक्ताची धुळवड साजरी करण्याची अघोरी परंपरा आहे. 

सोलापूर शहरात रजपूत समाजाच्यावतीने धुळवडीनिमित्त रंगगाड्याची मिरवणुक काढण्याची अडीचशे वर्षापासून परंपरा आहे. बैलगाड्यांवर रंगाचे पिंप ठेवून रस्त्याच्या दुतर्फा रंग उडवण्याची ही प्रथा आहे

कोकणातील 'पिरकोन' या गावात धुलिवंदनाच्या दिवशी तळा मारण्याची प्रथा आहे. गावकऱ्यांना एकत्र करुन मत्स्योत्सव साजरी करणे म्हणजे तळा मारणे. तळा म्हणजे तलाव.

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काही गाव धुळवडीनिमित्त पाटलांच्या मांडांवर शिमग्याचा खेळ करण्याची प्रथा आहे. हाहा पाच, सात, नऊ दिवस चालतो.
गुहागर - चिपळूण मार्गावरील उमराठ या गावात शिमगोत्सवात ग्रामदेवतांची रूपे श्री नवलाई मंदिरात लावली जातात. त्यानंतर पालखी सहाणेवर आणली जाते. पौर्णिमा व प्रतिपदा यामधील काळाला 'भद्रा' म्हणतात. त्यावेळी होम होतो. होमाची विभूती धुलिवंदनाच्या दिवशी ढोलाच्या तालावर गावात घरोघर फिरते. त्यानंतर भराडा भेटीचा कार्यक्रम रंगतो.
नंदुरबार, यवतमाळ, अमरावती,नांदेड जिल्ह्यातील आदिवासी बांधव होळी सण मोठ्या भक्तिभावात साजरा करतात.

घुंगरू, मोरपिसांचा टोप, ढोलकी, मोठा ढोल, बासरी, शस्त्र असा साज परिधान करून आणि अंगावर विविध रंगांचे नक्षीकाम करून होलिकोत्सवात सामील झालेले आदिवासी बांधव येणाऱ्या प्रत्येकाला भूरळ घालतात.

बंजारा समाजातही धुळवड साजरी करण्याची मोठी परंपरा आहे.

संपूर्ण महाराष्ट्र राज्यात रंगाविना धुलिवंदन साजरे करणारे गाव म्हणून वर्धा जिल्ह्यातील 'सुरगाव' या गावाची ओळख आहे. गेल्या दोन दशकांपासून या गावाने आपली आदर्शवत परंपरा जोपासली आहे.
नाथपंथांमधील प्रमुख नाथ असलेले कानिफनाथ महाराज यांच्या मढी (जि.नगर) येथे शिमगोत्सवात यात्रेला प्रारंभ होतो. यात्रेचे वैशिष्ट्य म्हणजे भटक्या जमातीच्या 'जातपंचायती' येथे भरतात.
एकूणच शिमगा हा सण विविध अर्थाने वैशिष्ट्यपूर्ण कसा आहे याचे दर्शन होते, हेच भारतीय संस्कृतीचे आगळेवेगळे रूप आहे.
© विकास पांढरे,९९७०४५२७६७