भटके विमुक्त: सद्यस्थिती आणि उपाय

.

३१ ऑगस्ट रोजी, भटके विमुक्त दिवस साजरा झाला. त्यानिमित्त एक आठवण जागी झाली. टाळेबंदीची दुसऱ्या लाट येण्यापूर्वी भटके विमुक्त समाजाच्या उत्थानासाठी आम्ही काही समविचारी मंडळी एकत्रित आलो होतो. यानिमित्त भटके विमुक्त परिषदेचे आयोजन करण्याचा विचार सुरू होता. पण टाळेबंदीमुळे ती घेता आली नाही. ' भटके विमुक्त: सद्यस्थिती आणि उपाय' या विषयावर मी पेपर लिहिला होता. तो इथे शेयर करत आहे.

 

आज भारताला स्वातंत्र मिळून तब्बल ७५  वर्षे झाले तरी, भटक्या विमुक्त जमाती विकासाच्या प्रक्रियेपासून शेकडो मैल दूरच राहिल्या आहेत. महाराष्ट्रात भटक्या-विमुक्तांच्या ४९ जाती आणि त्यांच्याही सुमारे साडेतीनशे पोटजाती आहेत. यांना ना हक्काची जमीन आहे ना घर, पाठीवर बि-हाड घेऊन गावोगाव भटकणाऱ्या या लोकांच्या जगण्याची परवड अजूनही थांबलेली नाही. भटक्या विमुक्तांच्या काही जमातींवर बसलेला गुन्हेगारीचा शिक्का अद्यापही पुसला गेलेला नाही. याच धरत्रीचे पुत्र असूनही नागरिकत्वाची ठळक ओळख त्यांच्यापाशी नाही. राजकीय उपेक्षा, पोलिसांचा जाच, याबरोबरच जात पंचायतींसारख्या रूढी-परंपरा यांच्या कोंडीत सापडलेल्या या समाजाच्या दैन्यावस्था अजूनही संपल्या नाहीत. या समाजातील स्त्रियांचे दु:ख ही भेदक आहेत.

विमुक्त जातीं (व्हिजे)

महाराष्ट्रात विमुक्त जातींची (व्हिजे) संख्या १४ असून या प्रवर्गास ३% आरक्षण आहे. बेरड, बेस्तर, भामटा, कैकडी, कंजारभाट, कटाबू, बंजारा, राज पारधी, राजपूत भामटा, रामोशी, वडार, वाघरी, छप्परबंद (मुस्लिम धर्मीयासह) जातीचा समावेश होतो.

भटक्या जमातीं (ब)

भटक्या जमातींची (ब) (एनटी-बी) संख्या ३८ असून या प्रवर्गास २.५% आरक्षण आहे. यात गोसावी, बेलदार, बेलदार ,भुते, भराडी, चित्रकथी, गारुडी, लोहार, गोल्ला, गोंधळी, गोपाळ, हेळवे, जोशी, कोल्हाटी, मैराळ, मसनजोगी, नंदीवाले, पांगूळ, रावळ, सिक्कलगर, वैदू,  वासुदेव ,भोई, बहुरुपी, ठेलारी, ओतारी, मरीआईवाले, कडकलक्ष्मीवाले, मरगम्मावाले, गिहारा/गहरा, गुसाई/गोसाई, मुस्लिम मदारी, गारुडी, सापवाले व जादूगर, भारतीय इराणी, गवळी, मुस्लिम गवळी, गवलान, ग्वालवंश गोपाल-गवळी गवळी- गोपाल,दरवेशी, वाघवाले- शाह (मुस्लिम धर्मीय), अस्वलवाले, बागडी या जमातींचा सामवेश होतो.

भटक्या जमाती (क) (एनटी-सी)

भटक्या जमातींची (क) (एनटी-सी) मध्ये धनगर या एकाच भटक्या जमातींची समावेश असून या प्रवर्गास ३.५% आरक्षण आहे. अहिर, धनगर अहिर,डांगे,गढरी, हंडे, तेलवर, हटकर, हाटकर, शेगर, सगर, सेगर, खुटेकर, तेलंगी, ठेलारी, कोकणी-धनगर,कानडे, वऱ्हाडे, धनगर, झाडे, झेंडे, कुरमार, माहुरे, लाडसे, सनगर, धनवर, गडारिया, गड्री, गढरी, डंगेधनगर व डोंगरी धनगर, गडरिया/ गडारिया या जमातींचा समा‍विष्ट होतो.

भटक्या जमातींची (ड)

भटक्या जमातींची (ड) (एनटी-डी) संख्या १ (वंजारी) असून या प्रवर्गास २ % आरक्षण आहे

आज डोंबारी , बहुरूपी , कलंदर , वैदू मरीआईवाले , नाथपंथी , नंदीवाले , बेलदार , कोल्हाटी , रामोशी , पाथरवट , उचले यांच्या आयुष्याची तर फारच दैना झालेली आहे. या शिवाय राज्यातला इतर भटका बांधव अनेक शासकीय लाभापासून वंचित आहे. त्यांच्या वागण्यात आणि बोलण्यात अजूनही बदल झाला नाही. आजही ते लाजलेले व बुजलेले वाटतात. भटक्या विमुक्तांच्या कल्याणासाठी १४ मार्च २००५ ला केंद्र सरकारने बाळकृष्ण रेणके आयोगाची स्थापना केली होती. आयोगाच्या अहवालानुसार आजही या जमातीतील ९८ टक्के लोकांकडे रेशनकार्ड नाही, ७२ टक्के लोक भूमिहीन आहेत आणि ९८ टक्के लोकांना कोणत्याही प्रकारचे बँकेचे अर्थसहाय्य मिळालेले नाही. या प्रवर्गातील लोक हे देशातील सर्वात दुर्बल घटक आहेत. अहवालानुसार विकास मात्र अजूनही झाला नाही. १९ फेब्रुवारी २०१४ च्या केंद्र सरकारच्या राजपत्रानुसार दादा इदाते यांच्या अध्यक्षतेखाली एका नवीन आयोगाची स्थापना करण्यात आली आहे. इदाते यांच्याकडून वंचित घटकांचा विकास होईल, अशी अपेक्षा करूया.

या समूहाचे उत्थान करायचे असेल तर प्रथम अन्न, निवारा, शिक्षण आणि महिलांच्या प्रश्नांचा शोध घेऊन त्यांची उत्तरे शोधली पाहिजेत.

 रेशनकार्ड व आधारकार्ड

 अर्टिकल ३८ मध्ये सामाजिक विषमता नष्ट करणे, सर्वांना समान संधी देणे,वेगवेगळ्या पातळीवर जो समाज आहे. त्या घटकांना एकत्र एका ठिकाणी आणणे या जबाबदाऱ्या शासनावर सोपविण्यात आल्या आहेत. यातील मूठभर समाजाकडे शासनाने लक्ष दिले आहे. आज जगण्याच्या अधिकारापासून भटके विमुक्त जाती-जमाती वंचित राहिल्या आहेत. या जमातीतील असंख्य लोकांकडे आजही हक्काचे रेशनकार्ड ना आधारकार्ड. दारिद्र्यरेषेखालील नाव तर दूरच राहिले. या जमातींसाठी काही धोरणे राबविण्यात आली असली तरी ती त्यांच्या पर्यंत पोहोचत नाहीत. शासनाने व भटके विमुक्त आयोगाने खालील उपाय करावेत.

उपाय

 १) रेशनकार्ड व आधारकार्ड नसलेल्या भटक्या समाजातील लोकांचा सर्व्हे करणे.

२)भटक्या समाजापर्यंत रेशनकार्ड व आधारकार्ड पोहोचण्यासाठी तलाठी ग्रामसेवक आणि रेशन दुकानदार आशा तीन जणांची टीम तयार करुन भटक्या समाजातील लोकांना रेशनकार्ड व आधारकार्ड  उपलब्ध करून देणे.

 ३) रेशनकार्ड, आधारकार्ड नसलेल्या लोकांना ते कसे मिळवायचे याची माहिती देणे.

 ४) रेशनकार्ड बनवून देणे व विभक्त करून देण्यासाठी मदत करणे.

 ५) रेशनकार्ड- आधारकार्ड माहिती तंत्रज्ञान प्रशिक्षणाचे आयोजन करणे.

 ६) 'वन नेशन-वश रेशनकार्ड' अंतर्गत भटक्यांना रेशन उपलब्ध करून देणे.

 निवारा

 भटका समाज हा सतत स्थलांतरित करणारा आहे. त्यामुळे त्याला स्वतः चे हक्काचे घर नाही ना जमीन. त्यामुळे हा समाज एका ठिकाणी स्थिर राहण्यासाठी त्याला जागा उपलब्ध करून देणे गरजेचे आहे.

 उपाय

 १)भटक्या विमुक्तांच्या स्थलांतरासाठी मूलभूत सुविधा उपलब्ध करून करणे जिथे तांडा, वस्ती, किंवा व्यवसायानिमित्ताने राहतात. त्यांचे त्याच ठिकाणी पुनर्वसन करून देणे.

 २)घरकुल व गायरान जमीन मिळवून देण्यासाठी प्रयत्न करणे देणे.

 ३) भटक्या विमुक्तांना हक्काचा निवारा उपलब्ध करुन देण्यासाठी शासनाने यशवंतराव चव्हाण मुक्त वसाहत योजना सुरू केली आहे ती योजना लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी प्रयत्न करणे.

 ४) पंतप्रधान आवास योजनासह अन्य योजनांची माहिती देणे.

 जात प्रमाणात व जात पडताळणी

 भटक्या समाजातील आज बहुतांश लोकांकडे जातीचे प्रमाणपत्र नसल्यामुळे त्यामुळे त्यांना विविध योजनांपासून वंचित राहावे लागत आहे. ज्याकडे जात प्रमाणात पत्र आहे पण जातपडताळणीमुळे त्यांना नोकरी-राजकारण आदी पासून वंचित राहावे लागत आहे.

 उपाय

 १) शासनाच्या महाराजस्व अभियान अंतर्गत जात प्रमाणपत्र उपलब्ध करून देणे.

 २) महाराजस्व अभियान कार्यक्रम प्रत्येक वस्तीवर राबवणे.

 ३)जातीचा दाखला देणे आणि त्यानंतर वैधता प्रमाणपत्र देण्याच्या पद्धतीचा आहे. जातीचा मूळ दाखला देण्याचा अधिकार उपविभागीय अधिकारी किंवा उपजिल्हाधिकाऱ्यांना देण्यात आला आहे. हेच अधिकारी बढती मिळून अतिरिक्त जिल्हाधिकारी होतात. समित्यांचे अध्यक्ष या नात्याने उपजिल्हाधिकारी म्हणून त्यांनीच एके काळी दिलेले दाखले तेच पुन्हा तपासतात. उपविभागीय अधिकारी किंवा उपजिल्हाधिकारी हे काही कमी महत्त्वाचे पद नाही. परंतु त्यांनी दिलेल्या प्रमाणपत्राला पुढे काहीच महत्त्व राहात नाही, असा याचा अर्थ होतो. प्रशासकीय कामकाजातील ही द्विरुक्ती टाळणे आवश्यक आहे.

 ४) सन २०००चा महाराष्ट्र अनुसूचित जाती, विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागास वर्ग (जातीचे प्रमाणपत्र देण्याचे व त्याच्या पडताळणीचे नियम) अधिनियम २००० व त्या अंतर्गत नियम २०१२ दि. १ सप्टेंबर २०१२नुसार नियम करण्यात आलेले आहेत. तथापि राज्यातील जनतेस जात प्रमाणपत्र व जात वैद्यता प्रमाणपत्र मिळण्याबाबत मोठय़ा प्रमाणावर अडचणी येत आहेत. त्या सोडविण्यासाठी विशेष प्रयत्न करणे गरजेचे आहे.

 ५)प्रत्येक जिल्ह्य़ात एक याप्रमाणे राज्यात आता ३६ जात प्रमाणपत्र पडताळणी समित्या आहेत. पण रक्ताच्या नातेवाईकाकडे वैधता प्रमाणपत्र असेल तर त्या आधारावर त्यांच्या पाल्यांना प्रमाणपत्र देणे. हा निर्णय समित्यांच्या कामाचा व्याप कमी करणारा आणि अर्जदाराचाही त्रास कमी होऊन त्याला वेळेत प्रमाणपत्र मिळण्यासाठी उपयुक्त ठरणारा आहे. त्याचे चांगले परिणामही दिसू लागले आहेत, ही स्वागतार्ह बाब आहे. परंतु ज्यांनी मुळातच खोटी प्रमाणपत्रे घेतली आहेत, त्या आधारावर त्यांच्या पाल्यांना तशीच प्रमाणपत्रे दिली जाण्याचा एक धोका आहे. ते कसे टाळण्यासाठी प्रबोधन करणे.

 शिक्षण

 महाराष्ट्रातही व्यावसायिक दृष्ट्या परंपरेने भटकणाऱ्या जाती-जमातीमधील मुले मुली आजही शिक्षणापासून वंचित आहेत. उदा., धनगर, वडार, बंजारा (Banjara), कंजारभाट, घिसाडी, पारधी (Paradhi), रामोशी (Ramoshi), लमाण (Laman), पाथरवट आदी जमाती आपल्या पारंपरिक व्यवसायांसाठी सातत्याने स्थलांतरित होत असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे या घटकांतील पाल्य मुलभूत शिक्षणापासून वंचित आहेत.

 उपाय

 १) भटक्या समाजातील शिक्षणापासून वंचित असलेल्या मुलांचे सर्व्ह करणे.

 २)राज्यातील आश्रमशाळा, निवासी शाळांची संख्या वाढवणे, फिरत्या शाळा सुरू करणे.

 ३) मुला-मुलींना शिष्यवृत्ती, विद्यावेतन, सकस आहार, मोफत गणवेश, मोफत पाठ्यपुस्तके, व्यावसायिक प्रशिक्षण असे प्रभावी व सर्वसमावेशक प्रयत्न  करणे.

 ४) वंचितांना शैक्षणिक प्रवाहात आणण्यासाठी शासकीय योजना-उपक्रम राबविण्यात अध्यापकांची भूमिका महत्त्वाची आहे. शंभर टक्के पटनोंदणी, शिक्षणाचे महत्त्व पटवून देऊन शिक्षणाची गोडी निर्माण करणे, दर्जेदार शिक्षण देणे, वंचित मुलांच्या समस्या जाणून घेणे, स्व-भाषेतून अध्ययन, अध्यापन करणे. पालकांशी संपर्क व सुसंवाद साधणे, विद्यार्थ्यांत शिक्षणाविषयी आवड निर्माण करणे व मार्गदर्शन करणे इत्यादी बाबी वंचितांना शैक्षणिक प्रवाहात आणण्यासाठी पाऊल उचलणे.

 महिला

 आजही भटक्या विमुक्त समाजातील महिलांना मोठ्या प्रमाणावर विविध समस्यांना सामोरे जावे लागते. या घटकातील महिलांच्या परिवर्तनासाठी एक पाऊल पुढे टाकण्याची गरज आहे.

 उपाय

 १) भटक्या समाजातील महिलांवर प्रथा, रूढी, परंपरा इत्यादी प्रभाव असतो. त्यासंबंधी प्रबोधन करणे.

 २) मुली- महिलांची सतत हिमोग्लोबिन तपासणी करणे.

 ३) पाल,वस्त्या, वाड्या याठिकाणी मिनी आरोग्य उपकेंद्र निर्मिती करणे.

 ४) समाज विकासामध्ये सामूहिक नेतृत्व विकसित करणे, स्वयंप्रेरणा, स्वावलंबन, सामाजिक जबाबदारी याबाबत जागृती घडवून आणणे.

 ५) आत्मनिर्भर भारत, स्टार्ट अप, मेक इन इंडिया, ग्रामीण विकास योजना, बचत गट आदी माध्यमातून महिलांना स्वयंपूर्ण बनविण्यासाठी प्रयत्न करणे.

 कायदा

 भटक्या समाजातील महिला व पुरुषांना अन्याय अत्याचाराला सामोरे जावे लागते. तसेच पुरुषसत्ताक जातपंचायतीमध्ये या महिलांना दुय्यम वागणूक मिळत आहे. त्यासाठी महिलांना योग्य सन्मान मिळवण्यासाठी प्रयत्न करणे.

 उपाय

१)भटक्या विमुक्त जमातीतील महिलांवरील अन्याय अत्याचार रोखण्यासाठी त्यांना अनुसूचित जाती व जमाती अन्याय अत्याचार प्रतिबंध कायद्याचे विशेष संरक्षण द्यावे आणि भटके विमुक्त जमातींना जातीचा दाखला काढण्यासाठी १९६१ सालच्या वास्तव्याच्या पुराव्याची अट रद्द करणे.

२) एस.एसटी प्रमाणे अत्याचार प्रतिबंधक कायदा भ.वि.जा.ज यांना देखील संरक्षण देणे.

३)भटक्या विमुक्तांना अॅट्रॉसिटी अॅक्टचे संरक्षण मिळाले पाहिजे.

 ४)राज्य महिला आयोगात भटक्या विमुक्त महिलांच्या प्रतिनिधीला स्थान मिळवून देणे.

 ५) जातपंचायतीमुळे महिलांवर अन्याय होत आहे. जातपंचायत कायद्याची प्रभावी अंमलबजावणी करण्यासाठी प्रयत्न करणे.

 पारंपरिक कौशल्य

 भटक्या जाती बांधवांकडे हस्तकौशल्य आहे. काळानुसार जसा समाज नष्ट होत असतो, तशी संस्कृतीही नष्ट होत असते. भटक्या बांधवांचे हस्तकौशल्य नष्ट न होता त्यांचे जतन करण्याची आवश्यकता आहे.

 उपाय

 १) भटक्या समाजातील पारंपरिक कला आणि आधुनिक कला यांची सांगड घालण्यासाठी प्रयत्न करणे.

 २) घोंगडी विणकाम करणारा धनगर समाज, दगडकाम करणारा वडारी समाज, ओतकाम करणारा पोटारी, जडी-बुटींसारखी आयुर्वेदिक औषधे विकणारा वैदू समाजाच्या कलेला व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे.

 ३)वन नेशन - वन व्यवसाय अंतर्गत भटक्यांच्या व्यवसाय कलेला चालना देणे.

 ४) कोल्हाटी, डोंबारी, यासह अन्य कला व संस्कृतीचे जतन व संवर्धन करण्यासाठी पाऊल उचलणे.

 धनगर समाज

भटक्या समाजातील धनगर घटकांचा आरक्षणाचा विषय नेहमी चर्चेत असतो. या समूहाला कायदेशीर मार्गाने सवलत मिळणे आवश्यक आहे.

उपाय

जात-जमात कोणत्या वर्गात समाविष्ट आहे हे दर्शविणारी तीन परिशिष्टे घटनेत जोडली आहेत. यातील परिशिष्ट नंबर दोन (अनुसूचित जमातीची यादी)मध्ये छत्तीस क्रमांकावर ओरान आणि धनगड या जातींचा उल्लेख आहे. यातील धनगड म्हणजेच धनगर होय. भारताची घटना इंग्रजी व हिंदीत लिहिली आहे. भाषा शास्त्रानुसार जसे ताकारी यांचे ताकाडी, जाखरचे जाखड, गुरगावचे गुडगाव होते तसेच धनगरचे धनगड झालेले आहे.

१) ‘र’ आणि ‘ड’चे खुसपट काढून धनगरांचा अनुसूचित जमातीमध्ये समावेश करण्यासाठी प्रयत्न करणे. 

२) मेंढपाळाना संरक्षण देणे व गायरान - वनक्षेत्रातील जमीन मेंढपाळांना उपलब्ध करून देणे.

३) धनगर समाजासाठी १० हजार घरे, विद्यार्थ्यांची वसतिगृहे, स्पर्धा परीक्षांचा अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना सवलती अशी एक हजार कोटी रूपयांची योजना भाजपा सरकारने जाहीर केली होती त्यावर काम देखील सुरू होते मात्र राज्यात महाविकास आघाडीचे सरकार आल्यानंतर वरील सर्व योजना बंद केल्या. या सर्व योजना -सवलती तातडीने सुरू करण्यासाठी प्रयत्न करणे.

कैकाडी व ठकारी जातीसाठी

 कैकाडी व ठकारी समाज महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणात आहे. शिक्षणाचे प्रमाण पूर्वीच्या पिढीत अत्यंत कमी असल्याने कैकाडी समाजातील तरूण मुलांना मोठा संघर्ष करावा लागत आहे.

उपाय

 १)कैकाडी व ठकारी समाजाचा विदर्भात अनुसूचित जाती प्रवर्गात तर मराठवाडा, पश्चिम महाराष्ट्रात भटक्या-विमुक्त जाती प्रवर्गात समावेश आहे. क्षेत्रबंधन उठवून विदर्भातील कैकाडी समाजाप्रमाणेच राज्यातील उर्वरित भागातील कैकाडी समाजाला अनुसूचित जाती प्रवर्गाच्या सवलतींचा लाभ मिळवून देणे.

२)विदर्भ व उर्वरित महाराष्ट्रातील कैकाडी समाजात रोटी बेटीचे व्यवहार होतात, त्यामुळे हे दोन्ही समाज एकच आहेत. राज्यातील कैकाडी समाजावरील क्षेत्रीय बंधन उठवणे आवश्यक.

या शिवाय शासनाने वंचित समाजाच्या विविध परंपरांची माहिती संकलित करणे गरजेचे आहे, त्यांच्या योजनांची प्रभावी अंमलबजावणी करावी, मुख्य म्हणजे या समूहाच्या प्रश्नांकडे बघण्याची सरकारची व समाजाची दृष्टी न्यायसुसंगत असली पाहिजे.

छायाचित्र -आंतरजालावरून

विकास पांढरे,९९७०४५२७६७

उजनीकाठाचे सौंदर्य - कोकरे आयलॅन्ड

 मुबलक पाणी, जमिनीची सुपीकता यामुळे सोलापूर जिल्ह्यातील उजनी धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रातील शेती बहरली आहे. मुख्य म्हणजे उजनी धरण व या धरणाच्या बॅक वॉटरचे पाणी आणि पक्षी पर्यटकांसाठी प्रमुख आकर्षण आहे. यामुळे या क्षेत्रात अनेक कृषि पर्यटन केंद्र विकसित होत आहेत. कुगावचे कोकरे आयलॅन्ड हे त्यापैकीच एक. इतिहासाचा झालेला स्पर्श आणि वेगवेगळ्या पक्ष्यांच्या होणाऱ्या दर्शनामुळे कोकरे आयलॅन्डची सफर अविस्मरणीय होऊन जाते.

उजनी धरण हे सोलापूर जिल्ह्यातल्या भीमानगर (ता.माढा) या गावाजवळ आहे. या धरणाचे पाणी पुढे कर्नाटक राज्यामध्ये कृष्णा नदीला जाऊन मिळते. उजनी हे महाराष्ट्रातील जायकवाडी धरणानंतर सर्वात मोठे धरण आहे. सोलापूर, पुणे आणि अहमदनगर जिल्ह्यातील अर्थकारण व राजकारण यावर अवलंबून आहे. उजनी धरणाच्या माध्यमातून सुमारे २५००० कोटी रूपयाची उलाढाल होते. पर्यटनाच्या बाबतीत महत्त्वाचे वैशिष्ट्ये म्हणजे येथे दरवर्षी आवर्जून येणारे देश-विदेशी हजारो पक्षी. यामुळे उजनी बॅकवाॅटर जलाशय हा पाणपक्ष्यांसाठी देशात प्रसिद्ध पावत आहे. 

उजनी धरण

सोलापूर, नगर आणि पुणे या तीन जिल्ह्यांमध्ये पसरलेल्या उजनी धरणाला लागूनच पुणे-सोलापूर राष्ट्रीय महामार्ग गेला आहे. तसेच दक्षिण व उत्तर भारताला जोडणारी रेल्वे वाहतूक जेऊर,  कुर्डुवाडीपासून भिगवणपर्यंतच्या पट्ट्यातूनच गेली आहे. दळणवळणाच्या या सोयीसोबतच परिसरातील अनेक गोष्टी पर्यटनवाढीला मदत करणाऱ्या आहेत. उजनी जलाशयावर मुक्त विहार करणारे पक्षी, मच्छीमारांच्या नौका, अस्ताला जाणाऱ्या सूर्याचे विलोभनीय प्रतिबिंब पाहण्याची मजा काही औरच आहे. यामुळे हे विस्तीर्ण जलाशय अलीकडच्या काळामध्ये पर्यटकांना आकर्षित करत आहे. धरण पाण्याने पूर्ण भरल्यानंतर तर राज्याच्या वेगवेगळ्या भागांतून लोक येथे येतात. त्यामुळे अलीकडच्या काळात उजनी जलाशय व उजनी बॅकवाॅटर ची ख्याती देशभर झाली आहे. याचा पर्यटनवाढीसाठी उपयोग करून घेण्याची गरज आहे.

गेल्या चार पाच वर्षांपासून या बॅक वॉटरच्या क्षेत्रात काही पर्यटन केंद्र विकत होत आहेत ज्यांच्याविषयी अनेकांना माहिती नाही.अशाच एका बेटाबद्दल आणि आयलॅन्डबद्दल (कृषि पर्यटन केंद्र) आज तुम्हाला माहिती सांगणार आहे.

कुगाव एक निसर्गरम्य बेट

उजनी पाणलोट क्षेत्रात सोलापूर जिल्ह्यातील ज्या गावांना विस्थापित व्हावे लागले. त्यापैकीच एक गाव म्हणजे करमाळा तालुक्यातील कुगाव. दोन हजार लोकसंख्या असलेल्या या गावाला मोठा इतिहास आहे. हनुमानाची जन्मभूमी म्हणून गावाची ओळख आहे. याबाबतचा 'भीममहात्म्य' या पौराणिक ग्रंथातील ३३ व्या अध्यायात उल्लेख आहे. तसेच छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे आजोबा मालोजीराजे यांनी कुगाव येथे भूईकोट किल्ला बांधला आहे. सध्या या ठिकाणीला उजनी धरणाच्या निर्मितीनंतर जलसमाधी लाभली आहे. धरणातील पाणी उथळ असताना हा किल्ला उघडा पाडतो. भारतातीतील हनुमान भक्त, शिवप्रेमी व पर्यटक मोठ्या संख्येने भेट देतात. नागराज मुंजळे यांच्या सैराट चित्रपटातील काही प्रसंगाचे  चित्रिकरण या ठिकाणी करण्यात आले आहे. 

कुगावचे हनुमान मंदिर

संपूर्ण गावाला भीमा नदीच्या पात्राने तिन्ही बाजूने वेढा घातला आहे. त्यामुळे हा परिसर बेटासारखा भासतो. या ठिकाणी जमीन मार्गाने येण्यासाठी एकच मार्ग (प्रजिमा ११) आहे; हा मार्ग ही तितकासा सोपा नाही. त्यासाठी स्थानिक गावकरी, हनुमान भक्तांना व प्रवाशांना सुमारे १२० किलोमीटरचा वळसा घालून यावे लागते. तर उर्वरित चार मार्ग पुणे जिल्ह्यातील कळाशी, गंगावळण, कालठण व शिरसोडी गावातून  पाण्यामार्गे येणारे आहेत. हा मार्ग सोपा होण्यासाठी कळाशी (ता.इंदापूर)ते कुगावपर्यंत पुल तयार झाला तर मराठवाड्याला जोडणारा हा जवळचा मार्ग होणार आहे. उजनी बॅकवाॅटर परिसरातील पर्यटन विकासाला मोठी चालना मिळू शकते. 

 कुगावचा कोकरे आयलॅड

उजनी लाभ क्षेत्रातील वैभव  लक्षात घेऊन कुगाव येथील प्रगतशील शेतकरी धुळाभाऊ कोकरे हे फेब्रुवारी २०१९ पासून पाच एकरांवर कोकरे आयलॅन्ड नावाने कृषि पर्यटन केंद्र विकसित करत आहे.

कोकरे आयलॅन्ड

कोकरे आयलॅन्ड उभारणीबाबत धुळाभाऊ कोकरे म्हणाले, "आमच्या कोकरे परिवाराची उजनी बॅकवाॅटर परिसरात जमीन आहे. त्यामध्ये ऊस आणि केळी ही मुख्य बागायती पिके आहेत. आमच्या कुगावला मोठा पौराणिक इतिहास तर आहेच; शिवाय इथला निसर्ग जगाच्या नकाशावर यावा, स्थानिक पदार्थांना वाव मिळावा आणि शेतीला जोडधंदा मिळावा म्हणून कोकरे आयलॅन्डची उभारणी केली आहे. या पर्यटन केंद्रातून केवळ आमचा विकास होणार नाही तर यातून स्थानिक लोकांनाही रोजगार मिळणार आहे. या आयलॅन्डचा आकार एखाद्या द्विपसमूहासारखा आहे. या तिनही बाजूंनी विस्तीर्ण जलाशय, देशी विदेशी पक्ष्यांचा संचार, नीरव शांतता ही या पर्यटन स्थळाची जमेची बाजू आहे. त्यामुळेच निसर्गाचा आस्वाद घेण्यासाठी अनेक पर्यटक याठिकाणी येत असतात. सध्या हे केंद्र कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर बंद आहे." 

नयनरम्य दृश्य

हिवाळ्याची चाहूल लागताच उजनी जलाशयावर हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून फ्लेमिंगोसह विविध प्रजातींच्या पक्ष्यांनी हजेरी लावण्यास सुरुवात होते. कुंभारगाव, डिकसळ,भादलवाडी, डाळज, पळसदेव, गंगावळण, आगोती, कुगाव, भिगवण या उजनीच्या पाणलोट क्षेत्रात पक्ष्यांचे थवेच्या थवे दिसू लागतात. त्यानंतर पर्यटकांची पावले उजनी पाणलोट क्षेत्राकडे वळू लागतात.   पक्ष्यांचे आगमन हे पर्यटक,पक्षी अभ्यासक आणि पक्षीप्रेमीसाठी पर्वणीच ठरते.

फ्लेमिंगोचे विहंगम दृश्य

 कोकरे आयलॅन्डच्या संचालिका व माजी सरपंच तेजस्विनी कोकरे सांगतात, " पर्यटकांना जलविहार करता यावे, यासाठी नौका विहारची सोय करण्यात आली आहे. जलाशयावर विहार करणारे फ्लेमिंगो (रोहित-अग्निपंख), पेंटेड स्टॉर्क ग्रे हेरॉन राखी बगळा,(मोर बगळा), कॉमन कूट (चांदवा), ब्लॅक हेडेड आयबिस, ब्राऊन हेडेड गल (तपकिरी डोक्‍याचा कुरव), ब्लॅक हेडेड गल (काळ्या डोक्‍याचा कुरव), एशियन ओपनबिल (मुग्धबलाक), पर्पल स्वॅम्पहेन (जांभळी पाणकोंबडी) पर्पल हेरॉन (जांभळा करकोचा), लिटल कॉर्मोरंट (छोटा पाणकावळा), ग्रेट कॉर्मोरंट (मोठा पाणकावळा), रुडी शेल्डक (चक्रवाक), नॉर्दर्न शॉवेलर थापट्या), युरोपिअन स्पूनबिल (चमचा) यांसारखे अनेक प्रकारचे पक्षी आणि पक्ष्यांचे दर्शन होते. 

विस्तीर्ण जलाशयावर नौकाविहार

उजनी जलाशयाचा पसारा सहा किमी रुंद तर १४० किमी लांब असा भीमानगर ते दौंड पट्ट्यापर्यंत प्रचंड मोठा आहे. त्यामुळे नौकाविहार करण्याचा एक अविस्मरणीय अनुभव येथे येतो. पक्षी पाहण्यासाठी येणारे अनेक पर्यटक किमान एकदा तरी नौकाविहार करतातच. तसेच अनेक मच्छीमार तरुण नौकाविहार आणि पक्षी पाहण्याची संधी पर्यटकांना उपलब्ध करून देतात. विस्तीर्ण जलाशयामुळे जलविहार करण्यासाठी येथे मोठी संधी आहे. जलविहार करत जलाशयावरील पक्ष्यांच्या विलोभनीय कवायती डोळ्यांचे पारणे फेडणाऱ्याच असतात. 

आनंदी गोपाळ

सूर्यास्त दर्शन

त्यासोबतच मच्छिमारांच्या होड्या, मासळीचे खमंग जेवण आणि सुर्योदय आणि सुर्यास्ताचे मनमोहक दृश्यही या ठिकाणावरून बघता येते. जलाशयात भरपूर खाद्य उपलब्ध असल्यानं पक्ष्यांसाठी ही पर्वणीच असते. तिन्ही ऋतूमध्ये नितांत सुंदर अनुभव येतोच; पण येथे दडलेल्या जैवविविधता व निसर्ग नवलांमुळे पर्यटकांची मजा द्विगुणित होते.

देशी झाडे व वनस्पतींचे संवर्धन

या पर्यटन केंद्रात निसर्गाचा अधिवास जपणे,जैवविविधतेचे रक्षण करण्याबरोबरच विविध दुर्मिळ वृक्ष,देशी झाडांची रोपांची लागवड करण्यात आली आहे.

जैवविविधतेने नटलेला उजनी बॅक वॉटर

आंबा, चिंच, नारळ, सुपारी, चिक्कू, कडुलिंब, बाभूळ, सिताफळ, वड, पिंपर,जांभूळ, पेरू, उंबर त्याचबरोबर पाणफुटी, तुळस, गुळवेल, अश्वगंधा, कोरफडीसारख्या वनौषधी पहायला मिळतात. या केंद्रात ऊस, केळी, मका, गहू, वांगे, टोमॅटो, अशी नानाविध पिकांचेही दर्शन होते.

शिवारफेरीतून कृषि दर्शन

या आयलॅन्डच्या ठिकाणावरून उजनीकाठाचे सौंदर्याबरोबर ग्रामीण- कृषि जीवन संस्कृतीचे दर्शन ही पर्यटकांना होते. ग्रामीण भागातील लोक शहरात राहिल्यांने बऱ्याचवेळा आपली ग्रामीण जीवनाशी असलेली नाळ तुटते ती भरून काढण्याचा प्रयत्न कोकरे आयलॅन्ड करत आहे.

केळीची शेती

धुळाभाऊ कोकरे म्हणाले, " आम्ही आमचे लक्ष शालेय विद्यार्थ्यांवर केंद्रित केले आहे. मुलांना भौगोलिक, ऐतिहासिक व सांस्कृतिक माहिती व्हावी यासाठी परिसर अभ्यास नावाचा भाग असतो. इयत्ता आठवीच्या पाठ्यपुस्तकात 'जलदिंडी' नावाचा धडा आहे. जलदिंडीचा प्रवास आळंदी ते पंढरपूर असा पाण्यामार्गे असतो. आठवीच्या विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष अनुभव मिळावा म्हणून या जलदिंडीचा कोकरे आयलॅड येथे विसावा असताना मुलांना याची प्रत्यक्षात पाहणी करत अनुभव घेता  येतो. मुलांना निसर्गाचे दर्शन व्हावे आणि ग्रामीण जीवन कळावे म्हणून आम्ही विशेष व्यवस्था करतो. हंगामानुसारचे पीके, ऊस व केळीची डेमो प्लाँट, फळझाडे, वनस्पतीची शिवार फेरीच्या माध्यमातून माहिती देत असतो. विशेष म्हणजे मुलांना त्यांच्या शिक्षकांबरोबर बैलगाडी, ट्रॅक्टर व बोटींगच्या माध्यमातून फेरी मारण्यात येते. मैदानात पारंपरिक पद्धतीचे विटी दांडू, खो खो, कबड्डी असे देशी खेळ शिकवले जातात."

कोकरे आयलॅन्डची वैशिष्ट्ये

१ ) हनुमान जन्मभूमी

२) तिन्ही बाजूंनी उजनी बॅकवाॅटर

३) बोटिंगची सुविधा, पक्षी पाहण्याची संधी

४) शालेय सहलीची शासकीय परवानगी

५) शिवार फेरी,प्रत्यक्ष शेतीची प्रात्यक्षिके.

६) राहण्याची सोय, स्थानिक भोजनाची सोय

नकाशा

पारंपरिक शेतीला थोडे व्यवसायिक रूप दिले तर जास्तीचे उत्पन्न मिळू शकते हे कोकरे कुटुंबियांनी दाखवून दिले आहे.या व्यवसायासाठी शहरात वा अन्य ठिकाणी जाऊन स्थलांतर करण्याची गरज नाही हे विशेष म्हणजे आपल्या गावात, शेतात राहून कृषिसेवा करता येते.

"कोरोनाचा कृषि पर्यटनाला फटका"- तेजस्विनी कोकरे

"गेल्या एक वर्षांपासून कोरोनाच्या चाललेल्या खेळाचा मोठा फटका ग्रामीण अर्थकारणाशी निगडित असलेल्या कृषि पर्यटन केंद्रांना बसला आहे. चालू वर्षात कृषि पर्यटनाला बसलेला फटका भरून निघेल अशी आशा होती. हल्लीचा कोरोना काळ संपवावा आणि तीन चार दिवस बाहेर कुठे तरी जाऊन यावे असे प्रत्येक पर्यटकांना वाटत आहे; पण याही वर्षी टाळेबंदीमुळे पर्यटक घराबाहेर पडू शकत नाहीत. कोरोनाच्या तडाख्यातून हळूहळू का होईना; पण जगाची सुटका होणे आवश्यक आहे. तरच पर्यटन केंद्रांना पुन्हा एकदा झळाळी मिळेल."

- कार्यकारी संचालिका, कोकरे आयलॅन्ड, कुगाव (ता.करमाळा)

© विकास पांढरे, ९९७०४५२७६७

संपर्क

कोकरे आयलॅन्ड, कुगाव

मो नं:-७७४४००००८४

महाराष्ट्राचे व्याघ्र वैभव

 

वाघ म्हणजे रुबाब, वाघ म्हणजे सौंदर्य, वाघ म्हणजे जंगलची शान. निसर्गाच्या अन्नसाखळीचा महत्त्वाचा घटक असलेल्या वाघांचे जगणे सुकर करण्यासाठी जंगलतोडीवर कडक निर्बंध आणणे क्रमप्राप्त आहे. आपले क्षेत्र सोडून वाघ दुसरीकडे अतिक्रमण करत नाही. या गोष्टी माणसासाठीही बोधप्रद आहेत.  महाराष्ट्रातील सहा व्याघ्र प्रकल्पाविषयी थोडक्यात करून दिलेला हा परिचय.

२९ जुलै २०१० रोजी रशिया मधील सेंट पीटर्सबर्ग येथे भरलेल्या व्याघ्र परिषदेत हा दिवस आंतरराष्ट्रीय व्याघ्र दिन म्हणून घोषित करण्यात आला. तेव्हापासून जगात आणि आपल्या देशात वाघाचे जतन व संवर्धन होण्यासाठी अनेक पावले उचलली गेली. आज वाघांच्या अनेक प्रजाती नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत. २०१०मध्ये पारंपरिक औषध तयार करण्यासाठी चीनमध्ये मोठ्या प्रमाणात वाघांची शिकार करण्यात आली. त्यामुळे वाघांचे अस्तित्व धोक्यात आल्याचे निदर्शनास आले. जैवविविधतेतील महत्त्वाचा घटक असलेल्या जंगलाच्या राजाला वाचवणे ही काळाची गरज आहे. सध्या भारतात ५० वाघ प्रकल्प आहेत. भारतात बंगाल टायगर्स ही सर्वाधिक आढळणारी वाघांची प्रजाती आहे. त्यांना रॉयल बंगाल टायगर्स असेही संबोधले जाते. जगातील सर्वात जास्त वाघ प्रजाती या भारतात आढळतात. २०१८च्या गणनेनुसार २१६७ वाघ भारतात होते. सध्याच्या घडीला (मार्च २०२१पर्यंत) भारतात '२९६७ इतकी वाघ लोकसंख्या' नोंदली गेली आहे.

महाराष्ट्रात सहा व्याघ्र प्रकल्प आहेत. मेळघाट, ताडोबा -आंधारी, पेंच, नवेगाव, सह्याद्री, बोर या प्रकल्पांची माहिती जाणून घेण्यासाठी इथला निसर्ग डोळ्यात साठवून ठेवण्यासाठी देश-विदेशी पर्यटक वाघ प्रकल्पात गर्दी करत असतात. त्यामुळे महाराष्ट्राचे हे व्याघ्र वैभव आंतरराष्ट्रीय पातळीवर पोहोचण्यास मदत झाली आहे. शिवाय वाघ रक्षणासाठी महाराष्ट्रात विशेष वाघ दलाची स्थापना करण्यात आली आहे.

१) ताडोबा– आंधारी व्याघ्र प्रकल्प

ताडोबा अंधारी प्रकल्प (जिल्हा चंद्रपूर) म्हणजे वाघांचे राज्य असलेली भूमी. येथील वाघांची संख्या लक्षात घेऊन २३ फेब्रुवारी १९९५ रोजी ताडोबा अंधारी वाघ प्रकल्पाची निर्मिती झाली. या वाघ प्रकल्पातील एकूण ६२५.४० चौ. कि.मी च्या संरक्षित क्षेत्रास “गाभा (कोअर) क्षेत्रा”चा दर्जा असून भोवतालचे ११०१चौ. कि.मी चे क्षेत्र हे बफर क्षेत्र म्हणून घोषित झाले आहे.

याठिकाणी वाघांचे खाद्य असलेले वन्यप्राणीही मोठ्या प्रमाणात आहेत, जागोजागी लहान मोठे नैसर्गिक जलाशय व पानवठे आहेत. शिवाय वाघांसह सस्तन प्राण्यांच्या ४१ जाती आहेत शिवाय पक्ष्यांच्या जवळपास २९० प्रजाती, सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या ३० जाती, अष्टपाद प्राण्यांच्या ३५ जाती तर ७५ प्रकारच्या प्रजातींचे फुलपाखरंही पहायला मिळतात.

२) मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प

मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प (जि.अमरावती) फेब्रुवारी १९७४ रोजी अस्तित्वात आला. हा भारतातील सर्वात मोठ्या वाघ प्रकल्पांपैकी एक आहे. गुगामल राष्ट्रीय उद्यान (३६१.२८० चौ.कि.मी), मेळघाट वन्यजीव अभयारण्य (७८८.७५० चौ.कि.मी), नरनाळा वन्यजीव अभयारण्य (१२.३५० चौ.कि.मी), वान वन्यजीव अभयारण्य (२११.००६ चौ.कि.मी) आणि अंबाबरवा वन्यजीव अभयारण्य (१२७.११० चौ.कि.मी) असे क्षेत्र मिळून मेळघाट वाघ प्रकल्प अस्तित्त्वात आला आहे.

याठिकाणी पट्टेवाला वाघ, बिबळे, रानगवे, सांबर, भेकर, रानडुकर, वानर, चितल, नीलगायी, चौसिंगा, अस्वल, भूईअस्वल, रानमांजर, तरस, कोल्हे, लांडगे, ससे यासारख्या प्राण्यांबरोबरच कृष्णमृग, उडत्या खारी, मोर, रानकोंबड्या, राखी बगळा, भुर बगळा, करकोचे, बलाक, बदके, ससाणे, सर्पगरूड, पारवे, बुलबूल असे पक्षी देखील पहायला मिळतात.

३) पेंच व्याघ्र प्रकल्प

पेंच व्याघ्र प्रकल्प (जि.नागपूर) हा महाराष्ट्र आणि मध्यप्रदेश राज्याच्या सीमेवरचा हा जैवविविधतेने संपन्न प्रदेश आहे. याठिकाणी वाहत असणाऱ्या पेंच नदीचे नाव या व्याघ्र प्रकल्पाला देण्यात आले आहे. हा व्याघ्र प्रकल्प पेंच नदीमुळे पूर्व पेंच आणि पश्चिम पेंच अशा दोन भागात विभागला गेला आहे. पेंच राष्ट्रीय उद्यान आणि व्याघ्र प्रकल्प २५७.२६ चौ.कि.मी क्षेत्रात विस्तारला आहे. १९७५ साली महाराष्ट्र शासनाने हे राष्ट्रीय उद्यान घोषित केले आणि फेब्रुवारी १९९९ मध्ये याला वाघ प्रकल्पाचा अधिकृत दर्जा मिळाला.

या प्रकल्पात वाघ, चित्ता, जंगली मांजर, जंगली कुत्रा, तरस, कोल्हा, सांबर, हरणं, गवे, नीलगायी, चार शिंग असलेले काळवीट, अस्वल, घुबड यासारखे प्राणी बघायला मिळतात.

४) नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प

नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प हा गोंदिया आणि भंडारा जिल्ह्यांमध्ये वसलेला आहे. हा प्रकल्प कान्हा, पेंच आणि ताडोबा वाघ प्रकल्पांना जोडणारा दुवा आहे. २०१३ साली हा प्रकल्प अस्तित्वात आला. नागझिरा अभयारण्य नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान (१३३.८८० चौ.कि.मी), नवेगाव वन्यजीव अभयारण्य (१२२.७५६ चौ.कि.मी), नागझिरा वन्यजीव अभयारण्य (१५२.८१० चौ.कि.मी), नवीन नागझिरा वन्यजीव अभयारण्य (१५१.३३५ चौ.कि.मी) आणि कोका वन्यजीव अभयारण्या (९७.६२४) चे क्षेत्र मिळून तयार झाले आहे.

या प्रकल्पात ढाण्या वाघासमवेत बिबळा, रानकुत्रा, लांडगा, अस्वल, रानगवा, रानडुक्कर, चौशिंगा, नीलगाय, चितळ, सांबर, काकर, रानमांजर आदी वन्यजीवांचे दर्शन होते.

५) बोर व्याघ्र प्रकल्प

बोर व्याघ्र प्रकल्प हा बोर धरण यापूर्वी अस्तित्त्वात असलेल्या बोर व न्यू बोर अभयारण्याचा भाग असून हे वर्धा व नागपूर जिल्ह्यात व्यापलेले आहे. या प्रकल्प १३ हजार ८१२.३२ हेक्टर (१३८.१२ चौ.किमी) क्षेत्रावर वसलेला आहे. बोर वाघ प्रकल्पाची सफारी करताना पट्टेदार वाघांसह बिबट, अस्वले, रानडुकर, नीलगाय, सांबर, चितळ, भेडकी, रानकुत्री, खवले-मांजराचे दर्शन होते.

६) सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प

हिरव्यागार वनराईमुळे पश्‍चिम घाटाचे क्षेत्र नेहमीच पर्यटकांच्या आकर्षणाचे केंद्र ठरले आहे. याच निसर्गाच्या कुशीत चांदोली व कोयना अभयारण्यात वाघांचे अस्तित्व आहे. त्यातून सह्याद्री वाघ प्रकल्प साकारला आहे. चांदोली नॅशनल पार्क व कोयना अभयारण्याला एकत्र करून सह्याद्री वाघ प्रकल्प तयार केला आहे. कोयना आणि चांदोली अभयारण्याचे एकत्रीकरण करून सुमारे १ हजार १६६ चौरस किलोमीटरचे सह्याद्री वाघ प्रकल्पाचे क्षेत्र आहे.

येथे वाघाबरोबरच गवा, चितळ, सांबर, हरीण, बिबटे असे प्राणीही पाहायला मिळतात. सातारा, सांगली आणि कोल्हापूर जिल्ह्याच्या सह्याद्रीच्या डोंगर रांगात कपारींमध्ये अनेक दुर्मिळ वनस्पती, प्राणी नजरेस पडतात.

 आपण सर्वांनी जंगलाच्या सुरक्षिततेसाठी प्रयत्न करणे गरजेचे आहे. शिवाय अवैध शिकार करणाऱ्यांवर कडक निर्बंध घालणे तसेच कायद्याचा धाक असणे गरजेचे आहे.

- विकास पांढरे,९९७०४५२७६७ 

बहिण-भावानी माळरानावर फुलवली वनराई

 

माणदेश म्हटले की डोळयासमोर येतो तो दुष्काळ, दूरदूरपर्यंत ना झाडं दिसतं, ना सावली, ना पाणी, ना बागायती शेती.. दिसतं फक्त कुसळी गवत, शुष्क माळरान अन माळरानावर चरणाऱ्या मेंढया. अशा या माळरानावर वनराई फुलवण्यासाठी अहोरात्र कष्ट घेणाऱ्या आणि पर्यावरण संरक्षक म्हणून काम हाती घेतलेल्या बहिण-भावाची  ही प्रेरणादायी गोष्ट.

सातारा जिल्ह्यातील माण तालुक्यातील ‘गोंदवले खुर्द’ या गावातील रोहित आणि रक्षिता बनसोडे या बहिण भावांची जोडी गेल्या चार वर्षांपासून दुष्काळी भाग समजल्या जाणाऱ्या माण परिसरातील माळरानावर वनराई फुलवण्यासाठी झटत आहे.

अभिनेता अमीर खान यांच्या ‘सत्यमेव जयते‘ या कार्यक्रमापासून प्रेरणा घेऊन रोहितने वनसंवर्धनाचे काम हाती घेतले. वयाच्या १६ व्या वर्षी सुरू झालेल्या श्रमदानाचे हे व्रत गेली चार वर्षे सतत सुरू आहे. दररोज आपल्यासोबत श्रमदानासाठीचे साहित्य कुदळ, खोरे, पाण्याची बाटली घेऊन त्याचा हा प्रवास सुरू आहे. यात त्याची बहिण रक्षिताची साथ मिळाली. या भावडांनी मिळून उजाड माळरानावर आतापर्यंत पाच हजाराहून जास्त झाडे लावून वनसंवर्धनाचे मोठे कार्य केले आहे. उन्हाळ्यात झाडांना पाणी देण्यासाठी दूरदूरवरून डोक्यावरून पाणी वाहून झाडांना पाणी घालून झाडे जगवली आहेत. या भावडांच्या ध्येयवेड्या कामामुळे आज गोंदवले गावाच्या माळरानावर हिरवाई नटल्याचे सुंदर दृश्य नजरेस पडते.

विशेष म्हणजे, या भावडांनी आपल्या श्रमदानातून ३५ सीसीटी बांध आणि एक माती बांध तयार करण्याचे अवघड कार्य या दोघांनी पूर्ण केले आहे. या बांधामध्ये सुमारे १ कोटी लिटर पाणी मुरेल इतकी क्षमता आहे. हे कार्य करत असताना रोहितला अनेक संकटांशी सामना करावा लागला. एकदा त्याच्यावर लांडग्यांचा हल्ला झाला. त्यातून तो बचावला.

रोहित कोणाचेही आर्थिक पाठबळ न घेता, महाविद्यालयाच्या वेळा, अभ्यास सांभाळून दररोज ५ तास वनसंवर्धनाचे काम करत असतो. आज रोहित २० आणि रक्षिता १७ वर्षाची आहे. या वयातील मुले मोबाईलच्या व्यसनात अडकत आहेत. अशावेळी या दोन ध्येयवेड्या भावडांनी वनसंवर्धनाचे महान कार्य हाती घेऊन पर्यावरण संरक्षक बनले आहेत.

रोहित आणि रक्षिता यांच्या कामाची दखल घेऊन त्यांना अनेक सामाजिक संस्था व संघटनांकडून पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

“प्रत्येकाला जास्तीजास्त नैसर्गिक प्राणवायू मिळवून देण्यासाठी, सर्वांना मोकळाश्वास उपलब्ध करून देण्यासाठी मी जास्तीजास्त झाडे लावून ती जगवण्यासाठी प्रयत्न करत आहे. या पावसाळ्यात सर्वांनी झाडे लावण्यासाठी पुढे आले पाहिजे, किमान स्वतःसाठी लागणारे आँक्सिजन निर्माण करण्यासाठी आपल्या उपलब्ध परिसरात जास्तीजास्त झाडे लावण्यावर भर देऊ”

रोहित बनसोडे

रोहित आणि रक्षिता शंकर बनसोडेची ही छोटेशी गोष्ट वनसंवर्धनाचे महत्त्व पटवून देतेच शिवाय पर्यावरण रक्षणासाठी पुढे येण्यासाठी प्रेरणा ही देते.

• विकास पांढरे

कृषिसेवाव्रती-डॉ.बी.व्ही.निंबकर

शेळी व मेंढ्यांचा सूक्ष्म अभ्यास व संशोधन करणारे, वसंत ज्वारी, करडई, कापूस बियाणांच्या संशोधनात बहुमोल योगदान देणारे पद्मश्री डॉ.बनबिहारी विष्णू निंबकर यांची २५ ऑगस्ट २०२१ रोजी प्राणज्योत मालवली. ‘नारी संस्था’ व ‘निंबकर सीड्स’च्या माध्यमातून कृषक समाज उत्थनाासाठी कार्य करणाऱ्या या कृषिसेवाव्रतीच्या कार्याविषयी उजाळा देणारा हा लेख. 

महाराष्ट्रात आजही शेती हाच प्रमुख उद्योग आहे. त्यामुळे महाराष्ट्राची प्रगती शेतीवर अवलंबून आहे. शेतीतील प्रगती ही प्रामुख्याने पाणी, खते, बियाणे, पशू, कीटकनाशके व मागशतीचे तंत्रज्ञान या गोष्टींवर अवलंबून आहे. या घटकांत भरीव संशोधन झाले पाहिजे, शेतीची प्रगती झाली पाहिजे हा ध्यास घेऊन कार्यरत राहणारे महाराष्ट्रात जी कृषिसेवाव्रती होऊन गेले. त्यातील एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे पद्मश्री डॉ.बनबिहारी निंबकर हे होय. डॉ.निंबकर यांचा जन्म १७ जुलै १९३१ रोजी मडगाव (गोवा) येथे झाला. शालेय व माध्यममिक शिक्षण भारतात झाले, पुढील शिक्षण त्यांनी अमेरिकेत घेतले. १९५६ साली अमेरिकेतील ॲरिझोना विद्यापीठातून एम.एस्सी (कृषी) पदवी संपादन केली. त्यानंतर १९५७ साली ते मातीचे पांग फेडण्यासाठी भारतात परतले. त्यासाठी सातारा जिल्ह्यातील फलटण या अवर्षणग्रस्त भागातील १०० एकर जमीन कसण्यास घेतली. या संपूर्ण जमिनीत त्यांनी नवक्रांतीचे बीज पेरले.

 निंबकर कृषी संधोधन संस्थेची उभारणी व कार्य 

 महाराष्ट्रात नवीन उन्नत पीक-बियांणाची निर्मिती व्हावी, त्याचा प्रचार आणि प्रसार व्हावा हा उदात्त हेतू डोळ्यांसमोर ठेवून डॉ.निंबकर यांनी फलटण येथे १९६८ साली ‘निंबकर कृषी संशोधन संस्थे’ची स्थापना केली. प्रसिद्ध संशोधक डॉ.आनंद कर्वे यांच्या मदतीने संस्थेने अनेक वाणांच्या जाती विकसित करून कृषी संशोधानात भर घातली. या काळात देशात संकरित बियाणे निर्माण करणाऱ्या अनेक व्यापारी कंपन्या होत्या. पण त्या सरकारी संशोधनातून निर्मिलेल्या वाणांचीच विक्री करत असत. एखाद्या बीजोत्पादक कंपनीने स्वतः संशोधित केलेले वाण बाजारात आणावे यासाठी १९७१ साली ‘निंबकर सीड्स प्रा.लि.कंपनी’ची स्थापना केली. या दोन्ही संस्थांमुळे गेल्या चाळीस वर्षांत शेतकऱ्यांना मोठा फायदा झाला आहे. डॉ.निंबकरांनी कापूस, सूर्यफूल, करडई, ज्वारी, मका यासारख्या पिकांच्या विविध जाती निर्माण केल्या. कापसाचे नवे वाण विकसित करून महाराष्ट्रातील कापूस उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी तंत्रज्ञानाचे दार उघडले. 

  वसंत -१ वाणाची निर्मिती

निंबकर सीड्सने विकसित केलेले ‘वसंत-१ व २’ हे ज्वारीचे वाण महाराष्ट्रात फारच लोकप्रिय झाले. यासोबत गोड ज्वारीवरही संशोधन करण्यत आले होते. या ज्वारीच्या धाटात उसाप्रमाणे साखर साठविण्याची क्षमता होती. उन्हाळी व खरीप हंगामात धाटे उंच वाढत असल्याने त्यांच्यापासून साखर काढावी व हिवाळ्यात हे पीक बुटके राहात असल्याने त्याच्या खोडव्यापासून धान्य पीक घ्यावे, अशा प्रकारचे वाण कंपनीकडून विकसित करण्यात आले होते.

  को-७४० ऊस वाण 

 १९६९ ते १९७२ या काळात महाराष्ट्रात सर्वाधिक उत्पन्न देणाऱ्या ‘को-७४० ऊस’ वाणाची निर्मिती करण्यात आली होती. पण या वाणावर सर्वत्र मोझेक व्हायरसचा प्रार्दुभाव झाला होता. पुढे या संस्थेत कार्यरत असलेले संशोधक डॉ.आनंद कर्वे यांनी व्हायरसवर संशोधन करून व्हायरसमुक्त रोपे तयार केली. पुढे या प्रयोगाचा बोलबाला झाला. या वाणांचे बेणे तयार होऊन विक्री करण्यात आली. सरकारी चौकटीबाहेर राहून शेतकरी वर्गाच्या उपयोगी पडेल अशा प्रकारचे कृषिसंशोधन करणारी निंबकर ॲग्रिकल्चरल रिसर्च इन्टिट्यूट ही त्यावेळी एकमेव संस्था असावी. 

  करडई

कोरडवाहू व अल्पसिंचन गटातील शेतकऱ्यांचा विचार करून करडई पिकाचा सर्वांगीण अभ्यास करण्यात आला. निंबकर संस्थेतील शास्त्रज्ञांनी करडईच्या सुमारे १३०० वाणांचा अभ्यास करून त्यापैकी कोणत्या वाणांमध्ये रोग व कीटकांचा प्रतिकार करण्याची क्षमता असते याचा सूक्ष्म अभ्यास करून ‘करडई मातृ-पितृ’ हे वाण विकसित केले. डॉ.निंबकर यांनी फलटण परिसरात कमी पाण्यात येणारे, कमी लांबीच्या धाग्याच्या कापूस लागवडीचा प्रयोग ही राबविला. त्यासाठी आपल्या संस्थेत कापूस पिकांवर संशोधन केले.

  पशु-संवर्धन विभागाची स्वतंत्र स्थापना

   उत्तम दूध देणारी, उत्तम पैदास देणारी व कोरडवाहू शेतकऱ्यांच्या दरामध्ये अल्पखर्चात सहजरित्या सांभाळता येईल अशी जात निर्माण करण्यासाठी कार्य सुरू केले. १९९० मध्ये निंबकर कृषी संस्थेत पशु-संवर्धन विभागाची स्वतंत्र स्थापना करण्यात आली. तत्पूर्वी डॉ.निंबकर यांची १९८८ मध्ये महाराष्ट्र सरकारने डॉ.निंबकर यांना ‘शेळी व मेंढीपालनामधील समस्या व उपाय’ या आयोगावर अध्यक्षपदी नेमले. या आयोगाच्या अभ्यासातून महाराष्ट्र शेळीव मेंढी संशोधन व विकास संस्थेची निर्मिती झाली. विशेष म्हणजे लोकप्रिय दुग्धपेयाला 'एनर्जी'हे नावही त्यांनीच दिले.

शेळ्यांच्या जाती विकसित

महाराष्ट्रात उस्मानाबादी व मडग्याळ या जातीच्या शेळ्या-मेंढया होत्या. डॉ.निंबकर यांनी १९९३ मध्ये ऑस्ट्रोलिया सरकारच्या सहकार्याने बोअर शेळ्यांचे भ्रूण व वीर्यमात्रा आणल्या. या भ्रूणांचे रोपण स्थानिक ‘सिरोही’ शेळ्यांमध्ये करून १९९४ च्या सुमारास संस्थेचा ‘पहिला बोअर शेळ्यांचा कळप’ विकसित केला. पश्चिम बंगालमधील सुंदरबन भागातील ‘गरोला’ मेंढयाच कळप फलटण येथील प्रकल्पात आणून त्यांची पैदास व संवर्धन सुरू केले. सतत १० वर्षे सातत्याने संशोधन करून जुळी कोकरे देणाऱ्या नारी सुवर्णा या वाणाची निमिर्ती केली गेली. 

  जलव्यवस्थापनात मौलिक कार्य 

 वीर धरण हे महाराष्ट्रातील नीरा नदीवरचे मोठे धरण आहे. या धरणापासून नीरा डावा व नीरा उजवा असे दोन कालवे निघतात. यापैकी नीरा उजवा कलवा हा खंडाळा, फलटण, माळशिरस तालुक्यांमधून जातो. उजवा कालव पाणलोट क्षेत्रातील शेतकऱ्यांच्या पिकांना पाणी मिळावे यासाठी डॉ.निंबकर यांनी नीरा खोरे पाणी योजना कार्यक्रम अंतर्गत सहकारी तत्त्वावर पाणी पुरवठा योजना तयार करून या भागातील शेकडो हेक्टर शेती ओलिताखाली आणण्याचे महान कार्य डॉ.निंबकर यांच्यामुळे शक्य झाले.

 ‘निंबकर कृषी संशोधन संस्था’ व ‘निंबकर सीड्स प्रा.लि.’चे संस्थापक अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले तर तर ‘मॅफको’, महाराष्ट्र ‘शेळी व मेंढी आयोगा’चे अध्यक्ष, ‘सेंट्रल बॅक ऑफ इंडिया’च्या कृषी विभाागचे संचालकपद ही सहजपणे भूषवली. त्यांचे हे सर्व कार्य लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने २००६ चा पद्मश्री पुरस्कार देऊन त्यांचा गौरव केला होता. 

 डॉ.निंबकर यांचे शेती, संशोधनातील योगदान महत्त्वपूर्ण आहे. त्यांनी हे जे कार्य केले आहे, ते त्यांच्या पश्चात अधिक जोमाने व समर्थपणे चालू ठेवणे अत्यावश्यक आहे. दुसऱ्या बाजूला त्यांचे संशोधनपर लेखन, निंबकर संस्थेचे संशोधित कार्य पुढील पिढ्यांसाठी प्रकाशात आणणे हे आपले उत्तरदायित्व असले पाहिजे हीच डॉ.निंबकर यांना खरीखुरी श्रद्धांजली ठरेल. 

मुंबई तरूण भारत, आसमंत पुरवणी

२९/०८/२०२१

  -विकास पांढरे, ९९७०४५२७६७

vikas pandhare